NIK podjęła kontrolę na wniosek poselski i po skargach składanych m.in. przez osoby związane z Operą. Izba badała organizację i funkcjonowanie instytucji, kierowanie jej działalnością, zatrudnianie i wynagradzanie pracowników, a także gospodarowanie majątkiem i prowadzenie gospodarki finansowej. Kontrolą objęto okres od 1 września 2022 r. do 31 grudnia 2024 r., uwzględniono jednak dokumenty oraz zdarzenia zarówno wcześniejsze, jak i późniejsze, a mające znaczenie dla badanej działalności
Organizacja pracy niezgodna z przepisami
Jak wykazała kontrola przeprowadzona przez NIK, dyrektor Opery wbrew przepisom dwukrotnie dokonał zmian w jej regulaminie organizacyjnym bez zasięgnięcia opinii Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego (któremu Opera podlega) i opinii związków zawodowych. Z kolei faktyczna organizacja wewnętrzna instytucji była niezgodna z jej strukturą, którą dyrektor sam zatwierdził, podpisując w kwietniu 2023 r. zarządzenie dotyczące regulaminu organizacyjnego. Przejawem tej niezgodności był fakt, że niemal w co czwartej z komórek organizacyjnych, których funkcjonowanie przewidywał regulamin, nie zatrudniono (wg stanu na 31 grudnia 2024 r.) żadnego pracownika. Radę Artystyczno-Programową dyrektor powołał dopiero w styczniu 2025 r., czyli prawie 2,5 roku po objęciu stanowiska. Oznacza to, że przez połowę swojej kadencji, wbrew statutowi instytucji, nie powołał organu doradczego.
Oprócz kierowania Operą dyrektor równolegle prowadził działalność dyrygencką i edukacyjną – kierował m.in. Katedrą Dyrygentury w Wydziale Dyrygentury, Jazzu, Muzyki Kościelnej i Edukacji Muzycznej w Akademii Muzycznej w Bydgoszczy. Na taką aktywność pozwalała mu umowa zawarta z władzami samorządowymi Województwa Małopolskiego. W przypadku podejmowania przez niego dodatkowej działalności w Operze umowa odsyłała do „zasad przyjętych przez Organizatora” w uchwale z lipca 2004 r. Sprowadzały się one do konieczności wystąpienia do Marszałka Województwa Małopolskiego z wnioskiem o uzyskanie akceptacji na podjęcie dodatkowych zajęć o charakterze twórczym w macierzystej instytucji i przyjęcie uchwały w tej sprawie przez Zarząd Województwa Małopolskiego.
Jak ustalili kontrolerzy NIK, w okresie od września 2022 r. do grudnia 2024 r. dyrektor dyrygował co najmniej:
- 70 spektaklami/koncertami w Operze, z czego 16 bez zgody władz samorządowych,
- 32 spektaklami/koncertami poza Operą, na które taka zgoda nie była wymagana.
Trzeba dodać, że określenia „w Operze” i „poza Operą” nie odnoszą się do miejsca, w którym spektakl był prezentowany, lecz do zespołu, którym dyrygował dyrektor.
NIK potwierdziła także, że dyrektor Opery Krakowskiej nie podjął żadnych działań po zgłoszeniu zachowania mogącego nosić znamiona mobbingu. Jeden z pracowników skarżył się na wieloletnie, upokarzające traktowanie go przez przełożonego (uwagi w obecności pracowników, rodziców, uczniów), ale ponieważ nie doczekał się reakcji na zgłaszany problem, zrezygnował z pracy w lipcu 2024 r.
Zatrudnianie na specjalnych warunkach
Najwięcej nieprawidłowości wykrytych przez NIK dotyczyło zatrudniania pracowników i ich wynagradzania. W 2023 r. wbrew przepisom, bez publikacji ogłoszenia o rekrutacji, przyjęto do pracy dwie osoby – jedna objęła stanowisko koordynatora impresariatu, druga koordynatora sprzedaży, by wkrótce awansować na stanowisko kierownika działu.
Warunki zatrudnienia, jakie postawiono w przypadku czerech innych stanowisk – zastępcy dyrektora ds. technicznych, analityka, project managera i koordynatora Działu Rozwoju – były, zdaniem NIK, nieadekwatne. W przypadku zastępcy dyrektora ds. technicznych nie wymagano wykształcenia wyższego technicznego, w efekcie czego dyrektor Opery zatrudnił na tym stanowisku osobę bez takiego wykształcenia – swojego zastępcę z czasów, kiedy w latach 2012-2023 kierował Warmińsko-Mazurską Filharmonią w Olsztynie. Warunki zatrudnienia na pozostałe trzy stanowiska ustalono natomiast w sposób nadmiernie wygórowany, od kandydatów wymagano bowiem dziesięcio-, a nawet piętnastoletniego doświadczenia zawodowego. Taki staż pracy posiadały osoby ostatecznie przyjęte do pracy, w tym były dyrektor Opery, który w latach 2004-2007 był przełożonym obecnego dyrektora. Co więcej, wymóg dziesięcioletniego doświadczenia pedagogicznego w naborze na stanowisko koordynatora Działu Rozwoju ze stycznia 2023 r. przestał obowiązywać pięć miesięcy później. W kolejnym naborze na takie same stanowisko wystarczający był już staż pięcioletni, o dowolnym charakterze i nie musiał wynikać z pracy w szkolnictwie.
Nabory na stanowiska project managera i analityka, w wyniku których zatrudniono w Operze m.in. byłego dyrektora tej instytucji, przeprowadzono we wrześniu 2022 r., czyli w okresie, w którym takie stanowiska w strukturze Opery w ogóle nie istniały. Utworzono je dopiero 1 października 2022 r. zarządzeniem, które dyrektor podpisał dzień wcześniej. Po wprowadzeniu nowego regulaminu organizacyjnego w maju 2023 r. project manager został zatrudniony na stanowisku kierownika Działu Organizacji, a analityk – na stanowisku kierownika Działu Analiz i Kontroli.
W przypadku tych dwóch osób nadzwyczajny był także sposób ich wynagradzania. Jak ustalili kontrolerzy NIK, przyznano im pensje zasadnicze w zawyżonej wysokości, przekraczające maksymalne limity określone w regulaminach wynagradzania Opery. Początkowo limit był przekroczony o 50 zł, ale w wyniku kolejnych regulacji płac w latach 2023-2025, odpowiednio: o 2 150 zł, 3 750 zł i 4 350 zł. W sumie od października 2022 r. do maja 2025 r. wynagrodzenia zasadnicze tych dwóch osób zostały zawyżone w sumie o blisko 160 tys. zł. Były one wyższe o 30% od wynagrodzeń innych osób zatrudnionych na podobnych (kierowniczych) stanowiskach.
Osoby te otrzymały także niemal takie same dodatki funkcyjne, jak zastępcy dyrektora Opery, których on sam zatrudnił (97%), a jednocześnie w wysokości wyższej o 55%-70% od dodatków funkcyjnych zastępców dyrektora i głównego księgowego, zatrudnionych w Operze przez poprzedniego dyrektora. Trzeba tu podkreślić, że obu tym osobom przyznano dodatki od początku zatrudnienia, mimo wielomiesięcznych okresów, w których nie podlegał im żaden pracownik. Według obowiązujących w Operze regulaminów dodatek funkcyjny przysługiwał zatrudnionym na stanowiskach kierowniczych, a jednym z kryteriów ustalenia jego wysokości jest liczba podległych pracowników.
Na podstawie odrębnych umów osoby te, w tym były dyrektor Opery, uzyskały również zgodę na wykorzystywanie sprzętu prywatnego do celów służbowych (laptopy, telefony komórkowe, urządzenie wielofunkcyjne), przy czym wartość tych urządzeń, na podstawie której wyliczany był miesięczny ekwiwalent pieniężny za jego używanie, nie została ustalona w sposób rzetelny. Wzięto pod uwagę rynkową cenę nowego sprzętu, a nie stopień zużycia tego, który był przedmiotem umowy.
Jako nierzetelne działanie dyrektora, NIK oceniła zatrudnienie pracownika na stanowisku koordynatora impresariatu w okresie od 10 lipca 2023 r. do 10 października 2024 r. W tym przypadku doszło bowiem do konfliktu interesów. Do obowiązków tej osoby należało m.in. planowanie, organizowanie, obsługa i koordynowanie wydarzeń impresaryjnych organizowanych w siedzibie, a także poza siedzibą Opery oraz wykonywanie zadań Sekcji Najmu Opery. W tym samym czasie pracownik ten reprezentował fundację, z którą instytucja zawarła trzy umowy w sprawie współpracy przy organizacji wydarzeń w Operze i poza nią. Doszło więc do sytuacji, w której ta sama osoba reprezentowała tę instytucję przy organizacji wydarzeń zlecanych firmie zewnętrznej i jednocześnie je organizowała jako przedstawiciel tej firmy.
Dodatkowo realizacja umów zawartych z fundacją nie była należycie dokumentowana – kontrolerzy NIK nie dostali żadnych akt, które mogłyby wyjaśnić, jaki był przedmiot i zakres usług świadczonych przez Operę w ramach współpracy przy organizacji poszczególnych wydarzeń. W szczególności nie sporządzono wykazu udostępnionych drugiej stronie materiałów, środków inscenizacji oraz pomieszczeń. To uniemożliwiło sprawdzenie, czy wysokość przychodów, jakie Opera uzyskała z tytułu realizacji umów z fundacją, odpowiadała zakresowi zrealizowanych świadczeń. W konsekwencji NIK uznała takie działanie za przejaw nierzetelności i potencjalnej niegospodarności.
W odniesieniu do trzech pracowników zatrudnionych jednocześnie w więcej niż jednej komórce organizacyjnej stwierdzono, że w dokumentacji kadrowej nie określono wymiaru czasu pracy dla każdego miejsca zatrudnienia oraz ich bezpośrednich przełożonych. Dodatkowo w odniesieniu do jednej z tych osób ustalono, że powierzono jej wykluczające się zakresy obowiązków – wykonywanie zadań związanych z udzielaniem zamówień z jednej strony, a z drugiej – wykonywanie zadań związanych z kontrolą tych zamówień.
Z kolei w 2024 r. Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) przeprowadziła w Operze kontrolę, w wyniku której stwierdziła, że 10 pracowników Studia Baletowego wykonuje pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, choć ze względu na charakter wykonywanych obowiązków faktycznie powinni być zatrudnieni w ramach umowy o pracę. PIP wystąpiła z wnioskiem o rezygnację z umów cywilnoprawnych w takiej sytuacji, ale Opera nie zrealizowała tych wniosków. Działania podjęte w trakcie kontroli prowadzonej przez NIK Izba uznała za niewystarczające. Opera wystąpiła bowiem o zwiększenie zatrudnienia w Studium Baletowym o trzy etaty.
W Operze naruszono także zapisy ustawy o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi. W okresie od września 2022 r. do sierpnia 2024 r. siedmiu osobom z kadry zarządzającej (m.in. dyrektorowi, jego zastępcom i głównemu księgowemu) wypłacono niemal 21 tys. zł ryczałtu za używanie samochodów prywatnych do celów służbowych. W związku z działaniem podjętym przez Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego ryczałty przestały być wypłacane od września 2024 r., ale żadna z osób, którym je wcześniej wypłacono, nie zwróciła tych środków do kasy Opery (do zakończenia kontroli NIK). W tym czasie żadnych działań zmierzających do odzyskania tych środków nie podjął też dyrektor Opery, co Izba oceniła jako nierzetelne i niegospodarne.
Alkohol bez wymaganych pozwoleń
NIK sprawdziła również, jak Opera Krakowska gospodaruje majątkiem i prowadzi gospodarkę finansową, w tym czy prawidłowo udziela zamówień publicznych. Kontrolerzy Izby przyjrzeli się m.in. deklaracjom na podatek od nieruchomości za lata 2023-2025 składanym w Urzędzie Miasta Krakowa. Wynika z nich, że Opera zaniżała o ok. 276 m2 (szacunkowo) powierzchnię wykorzystywaną do prowadzenia działalności gastronomicznej przez firmy zewnętrzne, które podpisały z instytucją umowy najmu. Obniżyło to płacony przez nią podatek od nieruchomości o niemal 17,5 tys. zł.
Z prowadzoną w Operze działalnością gastronomiczną związana była także kolejna nieprawidłowość, polegająca na braku właściwego nadzoru i dopuszczeniu do sprzedaży alkoholu przez najemców bez wymaganych zezwoleń. Z informacji uzyskanej z Urzędu Miasta Krakowa wynika, że z czterech podmiotów prowadzących w okresie objętym kontrolą działalność gastronomiczną w Operze i serwujących tam napoje alkoholowe w trakcie ogólnodostępnych wydarzeń artystycznych, tylko jeden dysponował właściwymi zezwoleniami na sprzedaż alkoholu.
Naruszenie przepisów ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi miało miejsce również w związku z organizacją w Operze pięciu wydarzeń artystycznych pod nazwą. „WinOpera”. Wydarzenia te – pod hasłem Muzyczna uczta w wytrawnym gronie – odbywały się w latach 2023-2024 w ramach współpracy z przedsiębiorcą działającym w branży winiarskiej. Artyści Opery wykonywali fragmenty oper i operetek, co połączono z degustacją wina, przy czym do każdego utworu przypisany był określony jego rodzaj. W ocenie NIK publiczna degustacja napojów alkoholowych oznaczała ich promocję i to właśnie było niezgodne z ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Organizacja tych wydarzeń naruszała również zakazu spożywania alkoholu w miejscu publicznym.
Analiza w sumie 33 faktur wystawionych przez Operę z tytułu świadczeń związanych ze współpracą przy organizacji wydarzenia „WinOpera” (pięć), a także wydarzeń impresaryjnych organizowanych we współpracy z fundacją reprezentowaną przez pracownika Opery (28 faktur), wykazała, że dokumenty te nie spełniały wymogów ustawy o podatku od towarów i usług (VAT). Nie zawierały wymaganych danych, co nie pozwalało na ustalenie rodzaju zrealizowanych usług i ich zakresu.
NIK ma także zastrzeżenia do rozliczenia 10 z 66 podróży służbowych dyrektora w okresie od września 2022 r. do grudnia 2024 r. Ujawnione nieprawidłowości polegały na:
- uwzględnianiu kosztów dojazdu do innych miejscowości, niż wskazanych w poleceniach wyjazdu służbowego (w siedmiu przypadkach);
- dwukrotnym rozliczeniu tych samych kosztów przejazdu samochodem w ramach różnych poleceń wyjazdu służbowego (w jednym przypadku), przy czym środki te wraz z odsetkami zostały zwrócone;
- rozliczeniu innego środka transportu niż został wskazany w poleceniu wyjazdu służbowego (w jednym przypadku);
- rozliczeniu kosztów wyjazdu służbowego w całości lub w części związanego z działalnością dyrygencką, a więc wykraczającą poza zakres obowiązków dyrektora Opery (w trzech przypadkach).
Kontrolerzy Izby przeanalizowali trzy zamówienia publiczne udzielone przez Operę w trybie podstawowym i najistotniejsze nieprawidłowości wykryli w postępowaniu na „Zakup i dostawę systemu łączności dla inspicjenta” o wartości niemal 542 tys. zł. Wbrew przepisom opis przedmiotu zamówienia sporządzono w sposób, który utrudniał uczciwą konkurencję. Nie odrzucono także oferty, która nie spełniała wymagań zamówienia w zakresie czasu pracy urządzeń.
W przypadku zamówienia na „Naprawę systemów wentylacji i klimatyzacji w budynku Opery Krakowskiej” o wartości blisko 762 tys. zł stwierdzono m.in. brak daty opracowania kosztorysu inwestorskiego, wyznaczono też krótszy niż czternastodniowy termin składania ofert, co – w odniesieniu do robót budowlanych również naruszało przepisy. Nierzetelnie sporządzono np. protokół postępowania. Potwierdzono w nim bowiem, że przygotowano i opublikowano opis potrzeb i wymagań związanych z zamówieniem, mimo że tak się nie stało.
W wyniku przeprowadzonej kontroli NIK zwróciła również uwagę na kwestię, która – co należy podkreślić – nie została uznana przez Izbę za stan nieprawidłowy. Chodzi o liczbę wyjść ewakuacyjnych z głównej sali widowni dużej sceny Opery (Amfiteatru). Mimo że jest tam miejsce dla niemal pół tysiąca widzów, pomieszczenie ma jedynie dwa wyjścia ewakuacyjne. Kwestia ta nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji zagrożenia, w której jedno z wyjść przestaje być drożne (z jakichkolwiek przyczyn).
Wnioski
W wyniku przeprowadzonej kontroli NIK sformułowała 18 wniosków pokontrolnych, w tym m.in. o:
- wprowadzenie mechanizmu wykluczającego podejmowanie działalności artystycznej w Operze, polegającej na sprawowaniu kierownictwa artystycznego i/lub dyrygowaniu spektaklami/koncertami bez wymaganej zgody Organizatora;
- zapewnienie realizacji wniosków po kontroli inspektora pracy PIP w 2024 r. w zakresie zatrudniania pracowników w Studiu Baletowym Opery na podstawie umów cywilnoprawnych;
- stworzenie rozwiązań organizacyjnych zapewniających podejmowanie działań w przypadku uzyskania informacji o zachowaniach mogących nosić znamiona mobbingu;
- wprowadzenie rozwiązań organizacyjnych zapewniających prawidłowość, rzetelność i transparentność procesu naboru na stanowiska pracy w Operze;
- wprowadzenie mechanizmów eliminujących powstawanie nietransparentnych sytuacji, w których osoba reprezentująca Operę występuje jednocześnie w roli reprezentanta jej kontrahenta lub kontrahenta;
- zweryfikowanie zadań przypisanych pracownikom Opery w celu zapewnienia przejrzystego i spójnego określenia w formie pisemnej zakresu zadań, uprawnień i odpowiedzialności pracowników oraz zakresu ich podległości służbowej, a także wyeliminowania możliwości realizacji przez daną osobę jednocześnie zadań wykonawczych i ich kontroli;
- wprowadzenie zapisów regulaminu wynagradzania pracowników Opery jednoznacznie wskazujących wysokość wynagrodzenia zasadniczego przewidzianego dla poszczególnych stanowisk pracy;
- wprowadzenie polityki płacowej zapewniającej przyznawanie pracownikom wynagrodzeń zasadniczych nieprzekraczających stawek wynikających z regulaminu wynagradzania, a także przyznawanie dodatków funkcyjnych w wysokości nieodbiegającej od warunków zatrudnienia pracowników na podobnych stanowiskach;
- podjęcie działań w celu uzyskania zwrotu kwot z tytułu ryczałtu za używanie samochodu prywatnego do celów służbowych, nienależnie wypłaconych osobom objętym zakresem stosowania ustawy o wynagradzaniu;
- zapewnienie mechanizmów wykluczających możliwość sprzedaży alkoholu w Operze bez wymaganych zezwoleń oraz naruszanie zakazów określonych w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, tj. zakazu promocji napojów alkoholowych oraz zakazu spożywania napojów alkoholowych w miejscu publicznym.
