Opieka nad uczniami szczególnie uzdolnionymi

Celem kontroli była ocena realizacji zadań przez Ministra Edukacji Narodowej i dyrektorów szkół publicznych w latach szkolnych 2004/2005 i 2005/2006, w zakresie pomocy i kształcenia uczniów szczególnie uzdolnionych, w tym ocena zapewnienia optymalnej drogi kariery szkolnej (indywidualnych programów nauczania lub toku nauki i kończenia każdego z typów szkół w skróconym czasie). Kontrolą objęto 76 jednostek, w tym: Ministerstwo Edukacji Narodowej, stowarzyszenie Krajowy Fundusz na rzecz Dzieci oraz 74 szkoły publiczne, z tego: 25 szkół podstawowych, 24 gimnazja i 25 szkół ponadgimnazjalnych - w 12 województwach. Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia realizację zadań w zakresie opieki nad uczniami szczególnie uzdolnionymi, wynikających z ustawy o systemie oświaty, przez Ministra Edukacji Narodowej oraz dyrektorów 3 skontrolowanych szkół publicznych. Ponadto w 57 szkołach (77% skontrolowanych) stwierdzono nieprawidłowości lub uchybienia. Ocena ta wynika z obejmowania corocznie malejącej liczby uczniów, posiadających ponadprzeciętne zdolności intelektualne, specjalnymi formami kształcenia i pomocą stypendialną oraz ze stwierdzenia innych istotnych nieprawidłowości. W działalności Ministerstwa brak było systemowych działań w zakresie opieki i kształcenia uczniów szczególnie uzdolnionych. Działania te polegały głównie na podziale i rozliczaniu środków przeznaczonych na organizację konkursów i olimpiad przedmiotowych oraz kwalifikowania wniosków o przyznanie stypendiów Prezesa Rady Ministrów i ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. W skali kraju indywidualnymi formami kształcenia objęto rocznie około 10% uczniów posiadających predyspozycje intelektualne powyżej przeciętnych. W latach szkolnych 2004/2005 i 2005/2006, według danych z Systemu Informacji Oświatowej, indywidualny tok nauki realizowało odpowiednio 3.366 i 2.449 uczniów (spadek o 27,2%), a indywidualny program nauczania – 8.941 i 7.416 uczniów (spadek o 17,1%). Odsetek uczniów realizujących w roku szkolnym 2005/2006 indywidualny program nauki lub tok nauczania był niewielki i wynosił, w poszczególnych województwach: w szkołach podstawowych od 0,11% do 0,29%, w gimnazjach od 0,11% do 0,54% i w liceach od 0,02% do 0,33%. W skontrolowanych latach szkolnych zmalała liczba stypendiów dla uczniów zdolnych, przyznawanych przez Prezesa Rady Ministrów oraz ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, odpowiednio o 19,9% i 2,3%. Nie zostały upowszechnione wyniki eksperymentu w zakresie prowadzenia szkoły dla uczniów szczególnie uzdolnionych przeprowadzonego w Toruniu, pomimo przeznaczenia na ten cel znacznych środków budżetowych oraz włączenia się Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. W skontrolowanych szkołach publicznych kształcenie uczniów szczególnie uzdolnionych traktowane było w sposób marginalny. W efekcie liczba uczniów realizujących indywidualny program nauczania lub tok nauki była niewielka i w skontrolowanym okresie zmniejszyła się. NIK negatywnie ocenia zakres oraz efekty działań większości skontrolowanych szkół, dotyczące identyfikacji przypadków szczególnych uzdolnień uczniów, a w skontrolowanych szkołach dotyczyło to 6,6% uczniów. Działania te ograniczone były do analizy wyników kształcenia, związanej z klasyfikacją roczną i semestralną uczniów. Nie podejmowano działań służących diagnozowaniu uczniów wskazujących na posiadanie szczególnych uzdolnień (we współdziałaniu z rodzicami i poradniami psychologiczno – pedagogicznymi), nie udzielano uczniom pomocy psychologiczno - pedagogicznej oraz nie analizowano indywidualnych potrzeb edukacyjnych uczniów. W 19 przypadkach (25,6%) dokumentacja pedagogiczna nie zawierała jakichkolwiek odniesień związanych z indywidualizacją kształcenia i udzielaniem pomocy uczniom szczególnie uzdolnionym. W 37 przypadkach (50%) nadzór dyrektora nad działalnością szkoły nie obejmował w ogóle przedmiotowych zagadnień. Ponadto w 34 skontrolowanych szkołach (45,9%) zagadnienia te nie były przedmiotem zainteresowania rad pedagogicznych. W ponad jednej trzeciej skontrolowanych szkół stwierdzono nieuwzględnianie w dokumentacji pedagogicznej oraz w obszarach objętych mierzeniem jakości pracy szkoły i tematyce szkoleń nauczycieli - zagadnień dotyczących opieki nad uczniami szczególnie uzdolnionymi, takich jak: identyfikowanie (wyłanianie) uczniów szczególnie uzdolnionych i zapewnienie tym uczniom odpowiednich form kształcenia oraz opieki. Szkoleniami, związanymi z kształceniem uczniów szczególnie uzdolnionych, objęte zostało zaledwie 7,3% pracowników pedagogicznych zatrudnionych w skontrolowanych szkołach. Zdaniem nauczycieli, wyrażonym w trakcie kontroli w ramach anonimowej ankiety przeprowadzonej wśród 1.678 nauczycieli skontrolowanych szkół (73% ogółu zatrudnionych nauczycieli w tych szkołach): uczniowie szczególnie uzdolnieni występują w każdym z roczników (odpowiedzi 40% ankietowanych) lub prawie w każdej klasie (20%), małe zainteresowanie kształceniem tych uczniów wynika głównie z zaniedbań środowiska uczniów (70%) i zbyt dużej liczby uczniów w klasie (62%) oraz problemów wychowawczych (46%), wśród nauczycieli brak jest dostatecznej wiedzy na temat objęty kontrolą (29%), nauczyciele nigdy w swojej praktyce zawodowej nie realizowali indywidualnego programu nauczania (78%). Ankietowani wskazali również na potrzebę opracowania systemu wyłaniania uczniów szczególnie uzdolnionych i wspomagania tych uczniów w różnych formach oraz wymiany doświadczeń w tym zakresie z innymi szkołami. W ocenie NIK, celem wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości, Minister Edukacji Narodowej powinien opracować spójny system opieki nad uczniami szczególnie uzdolnionymi oraz uwzględnić problematykę opieki nad uczniami szczególnie uzdolnionymi w planach nadzoru pedagogicznego i w ocenach funkcjonowania systemu oświaty. Kuratorzy oświaty powinni dokonywać okresowych analiz funkcjonowania szkół, m.in. w zakresie wyłaniania uczniów szczególnie uzdolnionych oraz zapewnienia tym uczniom opieki w formach umożliwiających rozwijanie uzdolnień. Dyrektorzy szkół powinni wprowadzić metody i formy pracy służące identyfikacji przypadków uczniów o szczególnych uzdolnieniach oraz zapewnić tym uczniom zindywidualizowane formy kształcenia, a także podjąć w szerszym zakresie szkolenie nauczycieli w przedmiotowym zakresie. Opracowano w Departamencie Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego NIK