Marcin Marjański, p.o. rzecznik prasowy NIK
Dzień dobry w imieniu pracowników Najwyższej Izby Kontroli oraz Prezesa NIK. Witam państwa serdecznie na konferencji prasowej. Tematem dzisiejszych naszych rozważań i podsumowań będzie funkcjonowanie spółek z większościowym udziałem Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa i nadzór nad działalnością oraz druga kontrola i wyniki tak naprawdę, czyli nieodpłatne przekazywanie nieruchomości rolnych. Pan Jacek Kozłowski, który osobiście nadzorował cały proces kontrolny. Witam pana serdecznie, Panie wiceprezesie. Witam przedstawicieli NIK, którzy przeprowadzili czynności kontrolne pana Rafała Ostrowskiego, dyrektora Departamentu Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz pana Jarosława Pasztaleńca, doradcę ekonomicznego w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Tradycyjnie już pracujemy w formule dwuczęściowej. W pierwszej części kontrolerzy zaprezentują Państwu wyniki kontroli. W drugiej części będziemy odpowiadali na Państwa pytania. Nie zawierając więcej czasu, oddam teraz głos Panu Wiceprezesowi.
Jacek Kozłowski, wiceprezes NIK
Dziękuję bardzo. Szanowni Państwo, zanim oddam głos kontrolerom, pozwolę sobie kilka słów wprowadzenia wygłosić. Powinienem w zasadzie w takim momencie zacząć od słów, że chcę z satysfakcją zaprezentować wyniki naszej pracy, ale trudno te kontrole, które mamy Państwu zaprezentować, prezentować z satysfakcją. Jeżeli już można mówić o satysfakcji, to tylko w odniesieniu do profesjonalizmu i jakości pracy naszych kontrolerów. Natomiast satysfakcją nie napawa na pewno stan obszarów, obszarów działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia rolnictwa, które podlegały badaniu w procesie kontrolnym. To są dwa obszary. Jeden obszar jest obszarem, który Krajowy Ośrodek Rolnictwa realizuje od lat. Przejął tę działalność razem z zespołem ludzi, razem z procedurami. Od wcześniejszej Agencji Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa. To jest obszar, w którym KOWR ma i odpowiednie procedury, i zespoły ludzi. I jak w większości kontroli Najwyższej Izby Kontroli, także w tym obszarze stwierdzamy nieprawidłowości, ale nie mają one charakteru... No, prowadzono kilka lat temu, krótko przed okresem kontroli, czyli działalności inwestycyjnej. KOWR oczywiście nadzorował także wcześniej grupę spółek, tak zwanych spółek strategicznych. To były na przykład stadniny koni, też swoją drogą znane.
Po roku 2016, 2017 pojawiła się swoista nowa działalność w Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa. Można by powiedzieć, że jest to działalność inwestycyjna. Utworzono grupę spółek, którym powierzono znaczący majątek albo w nieruchomościach, albo w kapitale finansowym. Majątek o wartości często wielu setek tysięcy, wielu setek milionów złotych. Ja mam w swoim doświadczeniu zawodowym okres pracy w funduszach inwestycyjnych Private Equity, w bliskiej współpracy z takimi funduszami, które inwestowały podobnej wielkości środki kapitałowe w inwestycje, w spółki, które działały na rynku. Różnicę widzę jedną podstawową pomiędzy tamtym moim doświadczeniem a tym doświadczeniem. Fundusz Private Equity, który zaczyna przynosić straty, przestaje istnieć, bo inwestorzy, którzy powierzają mu środki finansowe, wycofują je. Tymczasem mamy tutaj do czynienia z działalnością inwestycyjną czegoś, co mógłbym przez analogię nazwać funduszem Public Equity, który utworzono wewnątrz KOWR-u, w którym im większe były straty, tym większe środki, ten, który mu powierza te środki, inwestuje w ten fundusz, czyli minister rolnictwa, tym większe środki przekazywał. Jak straty szły w dziesiątki, miliony, to przekazywano kolejne dziesiątki milionów.
Jak straty szły w setki milionów, to przekazywano na kolejne inwestycje setki milionów złotych. Efekt jest porażający. Roztrwoniono blisko pół miliarda złotych. Co najmniej blisko pół miliarda złotych. W odróżnieniu od funduszu inwestycyjnego nie było sformalizowanej, zatwierdzonej w funduszu inwestycyjnym. Zatwierdza to jakieś ciało zarządzające tym funduszem, reprezentujące inwestorów. Nie było żadnej zatwierdzonej, spisanej strategii inwestycyjnej, którą powierzono KOWR-owi do realizacji. Brak było systemu oceny ryzyka realizowanych inwestycji, brak było analityki poprzedzającej decyzje o wartości setek milionów złotych. W przypadku funduszu Private Equity robi się głębokie badania Due Diligence, zatrudnia ekspertów. Tu w ogóle tego nie było. Brak było kompetencji, doświadczenia kadry, która nie miała doświadczenia w zarządzaniu takim majątkiem i w sprawowaniu profesjonalnego nadzoru właścicielskiego. Brak było monitoringu, oceny rezultatów w powoływanych i nadzorowanych spółkach. Ba, w niektórych nawet nie powołano rad nadzorczych, mimo powierzenia ogromnych środków finansowych tym spółkom. To wszystko, te wszystkie procedury, te wszystkie polityki inwestycyjne, instrumenty, które w normalnym funduszu inwestycyjnym minimalizują ryzyko inwestycyjne i określają je na akceptowalnym przez inwestorów powierzających takiemu funduszu środki, w przypadku funduszu, który wydatkował środki publiczne, było zastąpione ustnymi bądź jednozdaniowymi, formułowanymi w e-mailach poleceniami ministra, na podstawie których uruchamiano setki milionów złotych.
Setki milionów złotych, podkreślę jeszcze raz. Wydawane z nieprawdopodobną nonszalancją. Wydawane w sposób kompletnie nieodpowiedzialny, bez należytej kontroli, bez troski o grosz publiczny, która wydawałoby się, powinna być w porównaniu z prywatnym inwestorem jeszcze większa, bo przecież zarządzamy pieniądzem publicznym, naszym wspólnym. Myślę, że ta kontrola każe umieścić Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa w tej części działalności, w których zarządzał udziałami w spółkach. Czyli prowadził de facto działalność inwestycyjną w rzędzie takich instytucji w ostatnim okresie kontrolowanych przez Najwyższą Izbę Kontroli, jak Fundusz Solidarności czy Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych. Kończymy tę kontrolę, nie tylko publikując informację pokontrolną, którą państwo dzisiaj otrzymali, ale kończymy ją również wnioskami prokuratorskimi, o których więcej powiedzą panowie, którzy tę kontrolę prowadzili. Nie kierujemy takich wniosków związanych z nadzorem sprawowanym przez ministra rolnictwa. Nie kontrolowaliśmy w tej kontroli ministra rolnictwa. Kontrolowaliśmy jednostkę mu podległą, a więc nie mamy podstaw w materiale kontrolnym, żeby taki wniosek sformułować. Ale ja liczę na to, że prokuratura, oceniając te nasze wnioski, zastanawiając się nad odpowiedzialnością, zwróci uwagę również na kwestię nadzoru nad ludźmi, którzy odpowiadają za tą nonszalancję w dysponowaniu środkami publicznymi, a także na odpowiedzialność ministra nadzorującego działalność Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa.
Niewątpliwie to będzie również przedmiotem zainteresowania w przyszłej działalności kontrolnej NIK. Jesteśmy na etapie tworzenia planu. Rozpoczęliśmy procedurę tworzenia planu na przyszły rok naszych kontroli. Być może ta tematyka, w jaki sposób minister sprawował nadzór nad tą jednostką i innymi jednostkami, powinna się w tym planie znaleźć. Jeszcze raz podkreślam, jeżeli mam jakąkolwiek satysfakcję związaną z tą kontrolą, to tylko związaną z tym, że pracowałem z bardzo dobrym zespołem kontrolerów pod kierunkiem pana Jarosława Pasztaleńca. Pracowałem z bardzo dobrym zespołem Departamentu Rolnictwa, którym dziś kieruje pan dyrektor Rafał Ostrowski. I to panu Pasztaleńcowi, w tej chwili i Panu Dyrektorowi przekazuję głos, żeby omówić szczegóły naszej kontroli. Dziękuję.
Marcin Marjański, p.o. rzecznik prasowy NIK
Bardzo dziękuję, Panie Prezesie, za to słowo wstępu. A teraz, panowie, poproszę o przedstawienie wyników kontroli.
Rafał Ostrowski, p.o. dyrektor w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi NIK
Dziękuję bardzo, Panie Prezesie. Szanowni Państwo, na wstępie chciałbym w skrócie przedstawić charakterystykę i zadania Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. KOWR jako agencja wykonawcza podlegająca Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi realizuje zadania wynikające z polityki państwa na rzecz wsparcia rolnictwa, a jego celem działania jest wdrażanie i stosowanie instrumentów wsparcia aktywnej polityki rolnej i rozwoju obszarów wiejskich. Wydatki KOWR, łącznie z wydatkami Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa, wynoszą rokrocznie ponad trzy miliardy złotych. KOWR realizuje łącznie ponad 70 zadań, w tym zadania zlecone przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi i działania w ramach Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej. Obszary działalności KOWR objęte omawianymi dzisiaj kontrolami NIK to następująco: gospodarowanie państwową ziemią ponad milion hektarów poprzez sprzedaż i dzierżawę gruntów, nieodpłatne przekazywanie gruntów i mienia Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa, wykonania prawa pierwokupu udziałów lub akcji spółek prawa handlowego posiadających nieruchomości rolne, a także wykonywania prawa z udziałów i akcji wobec spółek prawa handlowego utworzonych lub nabytych w ramach realizacji powyższych zadań.
Według stanu na 30 czerwca 2024 r. w zasobie pozostawało ogółem ponad milion hektarów gruntów, w tym milion sześćdziesiąt tysięcy hektarów, było w dzierżawie. W okresie objętym kontrolą rozdysponowano łącznie 164 000 hektarów, z czego 125 000 hektarów wydzierżawiono, ponad 16 000 sprzedano, a 12 000 przekazano nieodpłatnie. Nieodpłatne przekazywanie nieruchomości rolnych jest więc trzecią z głównych form dysponowania gruntami rolnymi należącymi do Skarbu Państwa. Najwyższa Izba Kontroli oceniła, że Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa nie zawsze prawidłowo i rzetelnie przekazywał nieodpłatnie nieruchomości rolne Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa, a nadzór nad realizacją zadań przez oddziały terenowe KOWR w tym zakresie był niewystarczający. W wyniku przeprowadzonej kontroli, w zakresie nieodpłatnego przekazywania gruntów rolnych, Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła następujące nieprawidłowości. Niekompletne regulacje wewnętrzne w obszarze nieodpłatnego przekazywania nieruchomości rolnych Skarbu Państwa. Niewystarczający nadzór Dyrektora Generalnego KOWR nad oddziałami terenowymi. Nierzetelne i nieterminowe rozpatrywanie wniosków o nieodpłatne przekazywanie nieruchomości. Niewywiązywanie się beneficjentów z postanowień umowy nieodpłatnego przekazania nieruchomości w ponad 25% wszystkich zbadanych umów. Stwierdzono ponadto, że nie zwrócono należności z tytułu nieodpłatnie przekazanych nieruchomości. Wzrosły od 2021 roku o ponad 60%, tj. do 219 mln zł.
Przechodząc do wyników kontroli funkcjonowania spółek z większościowym udziałem KOWR, Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła funkcjonowanie tych spółek i nadzór właścicielski sprawowany nad nimi przez KOWR. Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa jako agencja Wykonawcza w latach 2020-2024 posiadał całkowity lub większościowy udział w kapitale zakładowym 12 spółek prawa handlowego z sektora rolno-spożywczego, który nabył, realizując przysługujące mu prawo pierwokupu lub nabycia udziałów i akcji na podstawie przepisów ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. Ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa i ustawy o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa. Wydatki poniesione przez KOWR na nabycie lub objęcie udziałów i akcji w 12 spółkach rolno-spożywczych w latach objętych kontrolą wyniosły ponad 406 milionów złotych. KOWR objął m.in. udziały w rolno-spożywczej spółce inwestycyjnej, dalej RSSII o wartości 200 milionów złotych. Objął akcje alternatywnego funduszu inwestycyjnego KOWR Ventures w kwocie 75 milionów złotych, Akcji Jurajskiego Agro Fresh Park S.A, w skrócie JAFP, w kwocie ponad 93 milionów złotych oraz udziały w spółce Terminal Intermodalny Bydgoszcz Emilianowo, dalej TIBE w kwocie ponad 2 milionów złotych. W dalszej części prezentacji przedstawimy Państwu wyniki kontroli w poszczególnych spółkach. Najwyższa Izba Kontroli oceniła, że 4/5 skontrolowanych spółek celowych utworzonych przez KOWR nie spełniły roli, dla których zostały utworzone.
Spółki te nie osiągnęły w okresie objętym kontrolą celów, dla których zostały powołane. RSSII powołana w celu nabycia upadłych przedsiębiorstw z branży rolno-spożywczej. TIBE powołana w celu budowy kolejowego terminala przeładunkowego dla produktów rolno spożywczych JAFP, której celem była budowa hurtowego rynku rolno spożywczego. Krajowa spółka owocowo-warzywna Polowoc, która miała zagospodarować koncentrat i sok jabłkowy przejęty przez KOWR od spółki Eskimos S.A. Trzy spółki RSSII, Polowoc TIBE z powodu niezrealizowania celów oraz poniesionych strat zostały rozwiązane i postawione w stan likwidacji. W pierwszej kolejności przedstawię Państwu wyniki w kontroli w RSSII. Celem jej utworzenia przez KOWR, na polecenie Ministra rolnictwa i rozwoju wsi, miało być podejmowanie przedsięwzięć na rzecz zwiększania potencjału przetwórstwa rolno spożywczego na wybranych rynkach lokalnych. Narzędziem realizacji tego celu miały być zakupy zakładów przetwórczych sprzedawanych w ramach procesów restrukturyzacyjnych lub przez właścicieli, którzy chcieli się ich pozbyć. Kontrola RSSI wykazała szereg nieprawidłowości w działaniach Zarządu. Stwierdzone zostały nieprawidłowości w zakresie wszystkich zawartych przez RSSI w 2023 roku umów handlowych, skupu i sprzedaży towarów rolno-spożywczych oraz jednej umowy pożyczki. W wyniku kontroli stwierdzono brak analizy zasadności wyceny wartości, sposobu i zabezpieczenia należności.
Podjęte przez Zarząd w 2023 roku działania w ramach realizacji tych umów, ze względu na brak rzetelnego i skutecznego rozpoznania rynków rolnych, skutkowały niewykonaniem tych transakcji w ilościach i terminach wynikających z umów. W związku z tym w spółce zostały naliczone kary umowne w wysokości prawie 9 milionów złotych. Ponadto do zakończenia kontroli spółka nie odzyskała należności na kwotę ponad 126 milionów złotych z tytułu realizacji umowy na zakup pszenicy i sprzedaży jej. Natomiast ponadto zakupu owoców miękkich, głównie malin w sezonie 2023. Powyższe działania oceniono jako działania niegospodarne. Zarząd RSSI ponadto zawarł umowę pożyczki na ponad 5 milionów złotych na rzecz instytutu Badawczego nadzorowanego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, z terminem jej zwrotu do 31 stycznia 2024 roku. Do zakończenia kontroli pożyczka nie została RRSI zwrócona. Zawarcie tej umowy było niezgodne z celem działalności spółki oraz działaniem niecelowym, ze względu na bardzo trudną sytuację finansową pożyczkobiorcy.
RSSI w pierwszym okresie swojego funkcjonowania poniosła wysoką stratę wynikającą z wydatków poniesionych na usługi remontów i sprzątania dzierżawionych od KOWR zakładów przetwórstwa owocowo-warzywnego w Regnowie i Stanisławowie, które wyniosły prawie 15 milionów złotych. Umowy na usługi remontów i sprzątania tych zakładów nie zabezpieczały należycie interesu RSSI, gdyż zostały sporządzone bez określenia wartości zamówienia, jak i wskazania zakresu i wartości robót przewidzianych do wykonania.
Spółka powierzyła sprawowanie nadzoru formalnego, merytorycznego i finansowego nad wykonaniem tych umów jednej osobie, tj. Zastępcy Dyrektora do spraw logistyki i zakupów. Ponadto wykonawca prac był znany osobiście byłemu wiceprezesowi i od niego dowiedział się o pierwszym zapytaniu ofertowym. W ocenie Najwyższej Izby Kontroli powyższe działania Zarządu były nierzetelne oraz niegospodarne.
Zarząd RSSI zlecił i przyjął w drugiej połowie 2023 roku opracowaną przez podmiot zewnętrzny analizę rynku zbóż i owoców miękkich, która była niemal identyczna z analizą przeprowadzoną przez analityka wykonującego na rzecz spółki usługę doradztwa na podstawie innej umowy zlecenia. Dokumenty te jednak, łącznie na kwotę ponad 334 000 złotych, nie przyczyniły się do podjęcia przez Zarząd korzystnych działań na tych rynkach, gdyż zostały sporządzone już po zawarciu przez spółkę umów handlowych, których miały dotyczyć, co oceniono jako działanie niegospodarne. Zarząd RSSI nie opracował podstawowych dokumentów korporacyjnych, polityki inwestycyjnej, procedur zakupowych i polityki ładu korporacyjnego. Stwierdzono również działania zarządu RSSI, które były niezgodne z art. 219 Kodeksu spółek handlowych. Zarząd RSSI nie przedstawił nowo powołanej w październiku 2023 r. Radzie Nadzorczej informacji i dokumentów o stanie Spółki, a także opinii prawnej w zakresie zawartych przez RSSI umów.
Ponadto Zarząd RSSI niezgodnie z umową spółki nie zwołał nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników. O co w lutym 2024 r. wnioskowała Rada Nadzorcza w celu wprowadzenia obowiązku uzyskania przez zarząd zgody rady Nadzorczej lub zgromadzenia wspólników na zawieranie umów handlowych. Działania Zarządu spowodowały, że sytuacja finansowa RSSI i od początku funkcjonowania była tragiczna. Spółka za pierwszy rok obrotowy działalności wykazała stratę netto w wysokości ponad 166 milionów złotych. Nie odnotowano żadnych pozytywnych aspektów działalności RSSI. Poniesienie wysokiej straty netto w kwocie ponad 166 milionów złotych wraz z niezrealizowaniem głównego celu, dla którego została powołana spółka RSSI, tj. nabywania spółek portfelowych, był powodem, dla którego jedyny wspólnik, czyli KOWR w kwietniu 2024 roku podjął uchwałę o rozwiązaniu spółki i postawieniu jej stan likwidacji. Ustalenia dotyczące pozostałych spółek przedstawi doradca ekonomiczny w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi Pan Jarosław Pasztaleniec.
Radosław Pasztaleniec, doradca ekonomiczny w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi NIK
Dziękuję bardzo. Szanowni Państwo, kolejna skontrolowana spółka to jest spółka Terminal Intermodalny Bydgoszcz Emilianowo, której większościowym udziałowcem był KOWR, a pozostałymi udziałowcami Polskie Koleje Państwowe i Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny nie zrealizowała celu dotyczącego przygotowania i budowy kolejowo-drogowego terminalu intermodalnego w Emilianowie koło Bydgoszczy. Główną przyczyną było nierzetelne przygotowanie przez wspólników TIBE założeń inwestycji w zakresie zapewnienia możliwości wykorzystania nieruchomości należących do PKP, co skutkowało opóźnieniem w jej realizacji. Stwierdzono także nieefektywne współdziałanie wspólników w zakresie ustalenia kierunków dalszego funkcjonowania i finansowania TIBE. Spółka w sierpniu 2024 roku, tak jak RSSI, została przez wspólników postawiona w stan likwidacji. Strata wyniosła 2 miliony złotych. W niniejszej informacji, Drodzy Państwo, wykorzystano również ustalenia wcześniejszych kontroli przeprowadzonych przez nich w zakresie funkcjonowania i nadzoru nad spółkami z udziałem większościowym KOWR tj. JAFP i Polowoc. Spółka Jurajski Agro Fresh Park S.A. Czyli JAFP utworzona została w listopadzie 2020 roku przez KOWR oraz Regionalny Fundusz Gospodarczy S.A. Spółkę ze stuprocentowym udziałem Skarbu Państwa w celu budowy rynku rolno-spożywczego w miejscowości Kościelec w województwie śląskim. KOWR, pomimo wniesienia do JAFP 2/3 wartości wkładów, zaakceptował niekorzystne postanowienia umowy Spółki pozbawiające go decydującego wpływu na organy spółki i w konsekwencji na ustalanie strategii jej funkcjonowania.
Spółka ta do tej pory nie zrealizowała celu, jakim jest stworzenie nowatorskiego rynku rolno-spożywczego. Do sierpnia 2024 roku pozwolenie na budowę rynku hurtowego nie zostało wydane przez Starostwo Powiatowe w Częstochowie. Ponadto spółka poinformowała, że pod koniec 2024 roku zmieniono lokalizację inwestycji, co powoduje konieczność przeprowadzenia procesu inwestycyjnego praktycznie od początku. Spółka Polowoc założona przez KOWR w 2020 roku w celu zagospodarowania towaru przejętego przez KOWR jako zastawu rejestrowego od Eskimos S.A, tj. koncentratu i soku jabłkowego, została postawiona w stan likwidacji po 10 miesiącach działalności w związku niespełnieniem tego celu. Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa nie wniósł bowiem aportem towaru przejętego od Eskimos S.A. W związku z tym koszty poniesione na funkcjonowanie Polowoc w wysokości ponad pół miliona zł były niegospodarne. Ostatecznie przerób tego towaru KOWR zlecił podmiotowi zewnętrznemu, na co wydatkował 22 miliony złotych. Co w sytuacji, gdy zadania w tym zakresie miały być realizowane i finansowane przez spółkę, było działaniem niegospodarnym?
Marcin Marjański, p.o. rzecznik prasowy NIK
Tu chciałbym podkreślić, że powyższy towar odnalazł się w Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych i w ramach kontroli obecnie prowadzonej, zakończonej, którą niebawem będziemy państwu przedstawiać, będą bardzo ciekawe ustalenia w powyższym zakresie.
Radosław Pasztaleniec, doradca ekonomiczny w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi NIK
Przechodząc do wyników finansowych, należy wskazać, że w latach 2020-2023 łącznie wyniki finansowe spółek z większościowym udziałem KOWR uległy pogorszeniu w porównaniu do 2020 roku, w którym strata netto nadzorowanych spółek łącznie wyniosła ponad 4 miliony złotych. Na koniec 2023 roku wzrosła ona ponad 40-krotnie do wartości ponad 170 milionów złotych. W przypadku spółek inwestycyjnych straty wynikały z faktu, że spółki te nie prowadziły działalności operacyjnej np. TIBE. Oraz wpływu nieprawidłowych, niegospodarnych działań na wynik finansowy np. RSSI. Główny wpływ na osiągnięte wyniki finansowe spółek w 2023 roku miała strata netto RSSI w wysokości ponad 166 milionów złotych. W wyniku kontroli przeprowadzonej w Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa stwierdzono nieprawidłowości w zakresie nierzetelnego i niecelowego objęcia w listopadzie 2023 roku akcji o wartości 75 milionów złotych. Alternatywnego funduszu inwestycyjnego pod nazwą w skrócie KOWR Venture. W ramach współpracy z Giełdą Papierów Wartościowych spółka należąca do giełdy GPW Ventures utworzyła pod koniec 2022 roku dedykowany dla KOWR alternatywny fundusz inwestycyjny o wartości docelowo 225 milionów złotych. Fundusz Venture miał prowadzić inwestycje tak zwanego wysokiego ryzyka w podmioty, których działania w założeniu miały poprawić konkurencyjność i innowacyjność gospodarki rolnej i rolno spożywczej.
W celu umożliwienia inwestowania przez KOWR fundusze inwestycyjne, w 2022 roku dokonano zmian w ustawie o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa. Wcześniej przepisy te nie dopuszczały możliwości ponoszenia przez KOWR wydatków z tego tytułu. W wyniku kontroli ustalono, że Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa nie przeprowadził ekspertyz i analiz potwierdzających zasadność zaangażowania przez KOWR środków publicznych finansowych docelowo w wysokości 225 milionów złotych na objęcie akcji Funduszu. Ponadto w KOWR nie zostały określone ryzyka związane z realizacją nowego dla tego rodzaju przedsięwzięcia, w tym jego mocne i słabe strony, potencjalne ryzyka ekonomiczne, finansowe i prawne. Również w regulacjach wewnętrznych KOWR nie określono warunków i trybu obejmowania przez Skarb Państwa akcji w tego typu podmiotach. Należy zauważyć, że już po zakończeniu czynności kontrolnych przez Najwyższą Izbę Kontroli w 2024 roku, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie wyraził zgody na objęcie przez KOWR kolejnej transzy akcji tej spółki o wartości 50 milionów złotych. W efekcie powyższych okoliczności Fundusz Inwestycyjny KOWR Ventures nie rozpoczął działalności, a strata netto za 2023 rok tego funduszu wyniosła prawie 3 miliony złotych. Mając powyższe na uwadze, w ocenie Najwyższej Izby Kontroli, objęcie przez KOWR docelowo na kwotę 225 milionów akcji Funduszu może nie przynieść założonych efektów, a także skutkować utratą całości lub części środków publicznych, co w konsekwencji może naruszać zasady wydatkowania środków publicznych określonych w ustawie o finansach publicznych.
Rafał Ostrowski, p.o. dyrektor w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi NIK
W wyniku kontroli nadzoru właścicielskiego stwierdzono, że nadzór właścicielski nad spółkami z udziałem większościowym KOWR nie był prawidłowy i rzetelny. W zakresie tym stwierdzono następujące nieprawidłowości. KOWR nie określił w wewnętrznych uregulowaniach zasad nadzoru właścicielskiego oraz szczegółowej strategii dla objętych kontrolą spółek. W ocenie Najwyższej Izby Kontroli brak tych regulacji miał wpływ na nieskuteczność nadzoru właścicielskiego, a w konsekwencji również na brak realizacji zadań przez spółki. Dyrektor generalny KOWR, działając jako zgromadzenie wspólników, nie zawsze prawidłowo i rzetelnie wykonywał uprawnienia wynikające z przepisów prawa handlowego, wyłączył w akcie założycielskim RSSI możliwość indywidualnej kontroli wspólnika nad działalnością spółki przewidzianą w art. 212 Kodeksu spółek handlowych, a następnie przez niemal rok od utworzenia spółki, tj. do października 2023 r. nie powołał Rady Nadzorczej. Brak właściwego nadzoru nad RSSI był jedną z przyczyn nieprawidłowych działań zarządu RSSI, w tym dotyczących zawartych umów handlowych, a także poniesienia przez spółkę straty netto za pierwszy rok obrotowy w wysokości ponad 166 milionów złotych. Ponadto Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła również niecelowe nabycie udziałów w spółce Vitra Trade. KOWR skorzystał w 2018 r. z prawa pierwokupu nabycia wszystkich udziałów spółki Vita Trade, pomimo informacji o tragicznej sytuacji ekonomicznej i majątkowej tej spółki.
Spółka nie prowadziła działalności od 2014 roku, a obciążenia hipoteczne wynosiły prawie milion złotych. Następnie po nabyciu udziałów, likwidator spółki powołany przez KOWR stwierdził, że spółka ma dług w wysokości 1 miliona złotych, lecz 7 milionów złotych. Działania KOWR w celu sprzedaży udziałów lub ogłoszenia przez spółkę upadłości nie przyniosło żadnych skutków. W przypadku spółki TIBE w okresie od lipca 2020 do lipca 2022, prezesowi Zarządu wyznaczone cele zarządcze, w większości niezgodne z przedmiotem działalności spółki, np. było to zadanie dotyczące produkcji roślinnej, której absolutnie TIBE nie prowadziła i tym samym niemożliwym było do zrealizowania. Mając na uwadze przedstawione Państwu wyniki kontroli, Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła funkcjonowanie spółek z większościowym udziałem KOWR oraz sprawowanie nad nimi nadzór właścicielski. NIK negatywnie ocenia funkcjonowanie rolno-spożywczej spółki inwestycyjnej oraz negatywnie ocenia niezrealizowanie celu przez Terminal Intermodalny Bydgoszcz Emilianowo, dla którego spółka została utworzona. Spółki, których udziały lub akcje KOWR objął lub nabył na podstawie przepisów ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa i ustawy o KOWR nie spełniły roli, dla której zostały utworzone. Niezrealizowanie przez 3 spółki RSSI, Polowoc, TIBE celów oraz poniesione straty skutkowało postawieniem ich w stan likwidacji.
W latach 2020-2023 łączny wynik finansowy spółek z większościowym udziałem KOWR uległ pogorszeniu, tj. w 2023 r. spółki osiągnęły stratę netto ponad 170 milionów złotych. W wyniku pierwszej kontroli funkcjonowania spółek najwyższa Izba Kontroli sformułowała dwa wnioski do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Pierwszy wniosek dotyczy dokonania analizy zasadności funkcjonowania przepisów umożliwiających nabywanie przez KOWR udziałów lub akcji w spółkach prawa handlowego. Pozwoli to na ocenę rzeczywistej efektywności realizacji przez KOWR zadań wynikających z polityki państwa, w szczególności w zakresie wdrażania i stosowania instrumentów wsparcia rolnictwa. Drugi wniosek do ministra dotyczy zwiększenia nadzoru nad Krajowym Ośrodkiem Wsparcia Rolnictwa w zakresie realizacji przez niego zadań dotyczących nabywania i wykonywania praw z udziałów i akcji na podstawie innych przepisów. W wyniku kontroli nieodpłatnego przekazywania nieruchomości rolnych Najwyższa Izba Kontroli wnioskuje o dokonanie analizy oddziaływania wdrożonych instrumentów na skuteczność zabezpieczenia nieruchomości Skarbu Państwa przed niewłaściwym ich wykorzystaniem. W wyniku kontroli skierowano łącznie sześć wniosków do dyrektora generalnego KOWR. Po kontroli funkcjonowania spółek nadzorowanych przez KOWR, Najwyższa Izba Kontroli skierowała wnioski o opracowanie strategii zaangażowania kapitałowego w spółkach oraz zwiększenie nadzoru właścicielskiego KOWR nad tymi spółkami. Po kontroli nieodpłatnego przekazywania nieruchomości rolnych Najwyższa Izba Kontroli skierowała wnioski o opracowanie wytycznych i wzmocnienie nadzoru nad oddziałami terenowymi KOWR.
Ponadto skierowano jeden wniosek do zarządów kontrolowanych spółek o podjęcie skutecznych działań w celu poprawy wyniku finansowego tych spółek. W wyniku przeprowadzonych kontroli Najwyższa Izba Kontroli skierowała do prokuratury trzy zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez KOWR i zarząd spółki RSSI. Dotyczące działania KOWR na szkodę interesu publicznego wobec niedopełnienia przez Dyrektora Generalnego KOWR obowiązku powołania Rady Nadzorczej w spółce RSSI, co skutkowało funkcjonowaniem Zarządu RSSI bez żadnego nadzoru. Działania KOWR na szkodę interesu publicznego w związku z powołaniem spółki TIBE w uwarunkowaniach niedopełnienia przez Dyrektora Generalnego KOWR obowiązków stosowania się do zasad gospodarki finansowej. W tej sprawie Prokuratura Rejonowa w Bydgoszczy wszczęła śledztwo w dniu 7 lutego 2012 roku oraz 3 zawiadomienie dotyczące niegospodarności członków Zarządu RSSI przy zawieraniu umów handlowych. Dziękuję za uwagę.
Marcin Marjański, p.o. rzecznik prasowy NIK
Ja bardzo dziękuję Państwu. Kontrolerom szczególnie, za pokazanie nam tych wyników. Zakończyliśmy część dotyczącą prezentacji. Teraz czas na pytania. Jeżeli Państwo macie, to zapraszam. Jeżeli nie, to indywidualnie jeszcze na jakieś nagrania zapraszamy.
Bardzo proszę.
Dziennikarka (głos z sali)
Pytanie, po ile RARS kupiła ten koncentrat od spółki, która go przerobiła? Jak się to miało do ceny rynkowej?
Rafał Ostrowski, p.o. dyrektor w Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi NIK
Szanowna Pani, mając na uwadze delikatność tej kontroli w Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych, przyznam szczerze, że wolałbym się uchylić od tego, bo chcielibyśmy całościowo to przedstawić na konferencji, która będzie dotyczyła RARS.
Marcin Marjański, p.o. rzecznik prasowy NIK
Już niedługo.
Jeżeli nie ma więcej pytań, bardzo Państwu dziękuję za obecność. Jeszcze raz wielkie podziękowania dla kontrolerów, Panie wiceprezesie. Dziękuję ślicznie.