Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania resortowych jednostek badawczo-rozwojowych

Kontrolowane przez NIK jednostki badawczo - rozwojowe w bardzo ograniczonym stopniu realizowały swoje podstawowe zadania statutowe. Stwierdzono nawet przypadki całkowitego zaprzestania działalności badawczej i wdrożeniowej. Rozwój jednostek badawczo – rozwojowych nie zmierza w tym samym kierunku, co transformacja ustrojowa państwa – stwierdziła NIK w trakcie kontroli funkcjonowania resortowych jednostek badawczo – rozwojowych (jbr). Postępowaniem kontrolnym objęto 52 jbr; w tym 39 instytutów naukowo – badawczych, 11 ośrodków badawczo - rozwojowych oraz dwa laboratoria centralne; ponadto 10 organów administracji rządowej. Niezbędne informacje zebrano też w Komitecie Badań Naukowych. Zainteresowanie działalnością jbr, jak również nadzór nad nimi organów administracji rządowej, uległy znacznemu ograniczeniu. Kontrolowane ministerstwa niemal całkowicie zrezygnowały z oceny prac badawczych oraz wykorzystania wyników tych prac. Udzielały równocześnie jednostkom bezkrytycznie pełnego poparcia w staraniach o uzyskanie w KBN dotacji i innych form dofinansowania budżetowego. W rezultacie braku zharmonizowania reform ustrojowych z usytuowaniem organizacyjnym jednostek badawczych powstała sytuacja, że 260 funkcjonujących w kraju jbr tworzy zaplecze badawczo – rozwojowe nieistniejących już praktycznie resortów gospodarczych i branż przemysłowych. Na utrzymanie działalności tych placówek przeznacza się co roku 35% ogółu środków wydzielanych w budżecie na naukę. Jednocześnie ani ministerstwa nadzorujące jbr, ani KBN, nie wykazały pożądanej aktywności w celu wprowadzenia w życie rozwiązań prawnych pozwalających na przekształcenia i restrukturyzację jednostek, przy zachowaniu istniejącego potencjału naukowego i zasobów majątkowych. Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła, że działalność badawczo – rozwojowa realizowana przez jbr, która powinna być prowadzona głównie na rzecz i ze środków podmiotów gospodarczych, w rzeczywistości jest finansowana przede wszystkim z budżetu państwa (głównie z dotacji przyznawanych przez KBN na dofinansowanie działalności statutowej). W kontrolowanym okresie jbr osiągnęły niewielkie przychody ze sprzedaży prac wdrożeniowych oraz patentów i licencji kontrolowanych (1,85% przychodów ogółem). W latach 1996-99, tj. okresie objętym kontrolą NIK, jednostki wydatkowały niezgodnie z przeznaczeniem kwotę 3,6 mln zł. Przeznaczenie – określone w decyzjach przewodniczącego KBN - to dofinansowanie kosztów badań i prac badawczych oraz związanych z nimi kosztów utrzymania jednostek. Tymczasem środki pochodzące z KBN były wydatkowane na finansowanie: 1) badań związanych z prowadzeniem działalności dydaktycznej i kształceniem kadr, 2) prac laboratoriów akredytowanych, 3) zadań własnych organów nadzorujących te jednostki (taka działalność powinna być finansowana z budżetu tych organów). NIK stwierdziła, że siedem kontrolowanych jednostek w kierowanych do KBN wnioskach, m.in. o przyznanie dotacji na działalność statutową bądź dofinansowanie inwestycji, zamieszczało nierzetelne dane o wysokości kosztów realizowanych badań – wielokrotnie je zawyżając. Podawane koszty nie miały odzwierciedlenia w ewidencji księgowej. W dziewięciu przypadkach jbr nie dokonały wnikliwej oceny możliwości praktycznego wykorzystania wyników swoich prac (projektów celowych). Stwierdzone nieprawidłowości w gospodarowaniu posiadanym majątkiem (w 10 kontrolowanych jednostkach) dotyczyły: nieodprowadzania należnych podatków do budżetu państwa, nieuregulowania zobowiązań wobec ZUS oraz budżetu, a także nieegzekwowania zaległych należności z tytułu np. czynszów. Najwyższa Izba Kontroli krytycznie oceniła sposób powołania i dotychczasową działalność Instytutu Rozwoju Służb Społecznych w Warszawie. IRSS powołano bez uzgodnienia z Ministrem Finansów i Przewodniczącym KBN. Od czasu utworzenia Instytut nie prowadzi żadnych badań naukowych, ani prac badawczo – rozwojowych, zajmując się jedynie organizowaniem i prowadzeniem szkoleń. Wnioski NIK dotyczące zmiany dotychczasowych, negatywnie ocenianych praktyk, dotyczą przede wszystkim: - stworzenia szerszych niż dotychczas możliwości prawnych dla restrukturyzacji i przekształceń jbr; - rozważenia przez KBN celowości dalszego dofinansowywania działalności statutowej oraz inwestycji w jbr nie prowadzących badań naukowych, prac badawczo – rozwojowych oraz nie realizujących zadań ważnych z punktu widzenia potrzeb państwa; - zaprzestania zlecania jednostkom przez organy nadzorujące zadań własnych komórek organizacyjnych wynikających z regulaminu organizacyjnego ministerstwa ; - zwiększenia nadzoru nad właściwą realizacją zadań oraz zatwierdzenia przez organy nadzorujące statutów jbr.