Realizacja programów badawczych finansowanych ze środków publicznych

Kontrolą przeprowadzoną w 2006 r. objęto część badawczą 4 spośród 6 strategicznych (wieloletnich) programów badawczych, ustanowionych przez Radę Ministrów i realizowanych przez jednostki badawcze oraz inne podmioty, w latach 1994-2005. Na realizację skontrolowanych programów (część badawcza) wydatkowano z budżetu państwa łącznie kwotę 364.762 tys. zł. Programy strategiczne ustanawiane przez Radę Ministrów miały na celu realizację kompleksowych przedsięwzięć o podstawowym znaczeniu dla różnych dziedzin życia społecznego i gospodarczego, w szczególności związanych z obronnością i bezpieczeństwem państwa, rozwojem gospodarki oraz postępem naukowo-technicznym. NIK skontrolowała 24 jednostki uczestniczące w realizacji programów, w tym: b. Ministerstwo Edukacji i Nauki, b. Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, Ministerstwo Obrony Narodowej oraz 12 jednostek badawczych i 5 państwowych szkół wyższych, a także 4 podmioty gospodarcze. NIK ocenia pozytywnie realizację 4 spośród 6 skontrolowanych programów (pomimo stwierdzonych nieprawidłowości), tj.: 1. Program pn. „Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia człowieka w środowisku pracy” ustanowiony w 1994 r. Celem programu było stworzenie skutecznego systemu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia człowieka w środowisku pracy, w aspekcie stowarzyszenia Polski z Unią Europejską. W wyniku realizacji programu m.in.: określono dopuszczalne stężenia i natężenia różnych czynników w środowisku pracy, ujęte następnie w polskich normach, opracowano nowe wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy oraz kryteria, wytyczne i zalecenia poprawy warunków pracy, zgodne ze standardami obowiązującymi w UE, poszerzono państwowy system oceny zgodności maszyn, urządzeń oraz środków ochrony z wymaganiami norm międzynarodowych i krajowych. 2. Program pn. „Gospodarka odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym”, ustanowiony w 1996 r. Celem programu było opracowanie koncepcji zagospodarowania wypalonego paliwa z reaktorów EWA i MARIA i poprawy warunków przechowywania tego paliwa oraz przygotowanie, zgodnie z wymogami UE, zasad gospodarowania odpadami. W wyniku realizacji programu m.in.: opracowano nowe techniki i technologie do zastosowania w przemyśle jądrowym i przy unieszkodliwianiu odpadów promieniotwórczych oraz akty prawne dostosowujące rozwiązania w tym zakresie do wymogów UE, a także system organizacji gospodarki odpadami promieniotwórczymi w Polsce. 3. Program pn. „Rozwój niebieskiej optoelektroniki. Stworzenie technologicznych i produkcyjnych podstaw nowej gałęzi przemysłu – niebieskiej optoelektroniki”, ustanowiony w 1998 r. Celem programu było opracowanie konstrukcji i technologii oraz uruchomienie produkcji detektorów UV oraz źródeł światła spójnego w zakresie UV i niebieskim (diody laserowe) oraz ich wykorzystanie do produkcji analizatorów medycznych dla stomatologii, projektora laserowego i systemu monitoringu zanieczyszczeń. W wyniku realizacji programu zwiększono wysoko wykwalifikowaną kadrę w dziedzinie technologii optoelektronicznych oraz stworzono warunki do podjęcia w przyszłości małoseryjnej produkcji niebieskich laserów, detektorów oraz różnego rodzaju urządzeń wykorzystujących te elementy. Powstało nowoczesne laboratorium High-Tech, unikalne w skali polskiej, o doskonałych warunkach dla kształcenia młodych kadr naukowo-technicznych. Powołany przez Ministra Nauki i Informatyzacji Zespół Specjalistyczny do spraw oceny ww. programu, w sprawozdaniu końcowym z dnia 30 listopada 2005 r., m.in. stwierdził, że uzyskane wyniki demonstrują duży potencjał polskiej myśli naukowej. W dniu 17 maja 2006 r. Rada Ministrów zaakceptowała raport końcowy z realizacji programu, w którym m.in. uznano, że stworzone zostały podstawy do dochodowej, nowoczesnej gałęzi przemysłu, oparte na produkcji laserów. 4. Program pn. „Dostosowywanie warunków pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej”, ustanowiony w 2001 r. Celem programu było opracowanie i upowszechnienie rozwiązań prawnych, organizacyjnych i technicznych, w wspomagających osiągnięcie w Polsce stanu bezpieczeństwa i higieny pracy zgodnego z wymaganiami dyrektyw UE. W wyniku realizacji programu opracowane zostały rozwiązania prawne i organizacyjne, dotyczące implementacji kilkunastu dyrektyw UE, dotyczących warunków pracy w Polsce. Najwyższa Izba Kontroli ocenia negatywnie realizację dwóch programów, na które wydatkowano środki publiczne w łącznej kwocie 202.356 tys. zł, tj.: 1. Program pn. „Nowoczesne technologie dla potrzeb rozwoju systemu obrony przeciwlotniczej wojsk i obiektów” ustanowiony w 1994 r. - ze względu na niepełną realizację celów badawczych, opóźnienie prac i znaczne przekroczenie planowanych kosztów. Program obejmował opracowanie i wdrożenie do produkcji oraz dostawę dla sił zbrojnych przenośnego, przeciwlotniczego zestawu artyleryjskiego GROM i przeciwlotniczego zastawu artyleryjskiego LOARA oraz uruchomienie prac wdrożeniowych nad przygotowaniem produkcji seryjnej, w tym amunicji. NIK negatywnie oceniła realizację programu przez Ministerstwo Obrony Narodowej, ze względu na nieprawidłowości polegające na niepełnej realizacji założeń programu i znacznych opóźnieniach wykonania zadań oraz kilkakrotnym przekroczeniu wydatków, w stosunku do kwot planowanych. NIK oceniła pozytywnie, pomimo stwierdzenia nieprawidłowości, realizację części programu, dotyczącej opracowania przez Zakłady Metalowe „MESKO” S.A. w Skarżysku-Kamiennej przenośnego przeciwlotniczego zestawu artyleryjskiego GROM. Kontrola wykazała, że okres realizacji programu wydłużono o 5 lat (z 3 do ponad 8 lat), a łączne koszty programu wzrosły ponad trzykrotnie. NIK oceniła również pozytywnie, pomimo stwierdzenia nieprawidłowości, realizację części programu, dotyczącej opracowania, przez Centrum Naukowo-Produkcyjne Elektroniki Profesjonalnej RADWAR S.A. przeciwlotniczego zestawu artyleryjskiego „LOARA”. Kontrola wykazała, że okres realizacji umowy wydłużono z 5 do ponad 10 lat, a koszty wykonania zadań wzrosły dwukrotnie. 2. Programu pn. „Kwaśny papier. Ratowanie w skali masowej zagrożonych polskich zasobów bibliotecznych i archiwalnych” - ze względu na niepodjęcie realizacji większości zadań oraz opóźnienia w realizacji pozostałych zadań. Celem programu, ustanowionego w 1999 r., było opracowanie technologii odkwaszania papieru i wykorzystania tej technologii do ratowania zagrożonych zbiorów zgromadzonych w polskich bibliotekach, archiwach i muzeach. Program planowany jest do realizacji w latach 2000-2008 r. kosztem 81.323 tys. zł. W wyniku dotychczasowych prac m.in.: zbadano stan książek i czasopism oprawnych z XIX i XX wieku w Bibliotece Narodowej, wykonano część prac związanych ze stworzeniem sieci pracowni mikrofalowych w archiwach państwowych oraz opracowano Polską Normę dotyczącą papieru trwałego i papieru archiwalnego. Zrealizowano tylko 3 spośród 38 zadań (7,9%), a opóźnienia w realizacji zadań wynosiły od 1 roku do 5,5 lat. Realizację ponad połowy zadań rozpoczęto z 3-letnim opóźnieniem, a 9 zadań w ogóle nie rozpoczęto. Przyczyną stwierdzonych nieprawidłowości było wadliwe planowanie prac badawczych i niewłaściwa koordynacja zadań oraz brak skutecznego nadzoru nad realizacją programów ze strony właściwych organów administracji rządowej. W tym zakresie NIK sformułowała stosowne wnioski pokontrolne. Zarówno Minister Nauki Szkolnictwa Wyższego, jak i kierownicy innych skontrolowanych jednostek przyjęli wnioski pokontrolne NIK do realizacji. Do końca listopada 2006 r. poinformowano Izbę o zrealizowaniu większości spośród ogółem 52 sformułowanych wniosków pokontrolnych. Opracowano w Departamencie Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego NIK