Informacja o wynikach kontroli gospodarowania mieniem państwowych szkół wyższych

Kontrola została podjęta z inicjatywy NIK i dotyczyła lat 2000 – 2003 I półrocze. Objęto nią Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, 21 państwowych szkół wyższych oraz 16 jednostek niepaństwowych korzystających z mienia uczelni. Inspiracją dla tej kontroli były rodzaj i skala nieprawidłowości stwierdzone przez NIK w wyniku kontroli skargowej dotyczącej gospodarowania mieniem w Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach. Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła gospodarowanie mieniem przez państwowe szkoły wyższe, mimo stwierdzonych nieprawidłowości, nie mających jednakże zasadniczego wpływu na kontrolowaną działalność. Do nielicznych stwierdzonych nieprawidłowości należało: · niepowiadamianie Ministra Skarbu Państwa o zamiarze zbycia nieruchomości, których wartość przekraczała równowartość 50.000 euro, · nabywanie nieruchomości bez rzetelnej analizy możliwości, celowości i opłacalności ich wykorzystania do prowadzonej działalności dydaktycznej lub socjalnej, · brak wewnętrznych uregulowań w zakresie udostępniania składników majątkowych państwowych szkół wyższych osobom trzecim, · ustalanie stawek czynszowych za wynajmowane pomieszczenia i obiekty bez uprzedniego zasięgania informacji o poziomie cen rynkowych oraz bez kalkulowania kosztów utrzymywania udostępnianych pomieszczeń i obiektów, · niepodejmowanie skutecznych działań na rzecz zmniejszenia zaległości należnych z tytułu wynajmowania i wydzierżawiania pomieszczeń uczelni. Natomiast gospodarowanie mieniem przez Akademię Wychowania Fizycznego w Katowicach NIK oceniła negatywnie. Ważniejsze ustalenia kontroli : 1. Przy zbywaniu prawa użytkowania wieczystego gruntu oraz prawa własności posadowionych na nim budynków, badane państwowe szkoły wyższe (poza pięcioma przypadkami) przestrzegały zasad określonych w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami [1], dotyczących w szczególności obowiązku: · zawierania umów o przeniesienie prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych oraz zbycia posadowionych na nich budynków w formie aktów notarialnych (art. 27), · określenia przez rzeczoznawcę majątkowego wartości rynkowej mienia przeznaczonego do zbycia (art. 7). 2. Uczelnie w 30 na 41 przypadków zbywania prawa wieczystego użytkowania gruntu oraz prawa własności posadowionych na nim budynków przestrzegały, określonego w art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa [2], obowiązku powiadamiania Ministra Skarbu Państwa o zamiarze zbycia prawa wieczystego użytkowania gruntów będących własnością Skarbu Państwa oraz prawa własności budynków, gdy ich wartość przekraczała 50.000 euro. Obowiązek ten od dnia 15 stycznia 2003 r. został zmieniony (art. 5a cyt. ustawy) na obowiązek uzyskania zgody Ministra Skarbu Państwa, na dokonanie takiego rozporządzenia mieniem. 3. W statutach większości kontrolowanych szkół wyższych (w 20 na 21) została określona wartość składników mienia, których zbycie mogło nastąpić za zgodą senatu. Przy zbywaniu mienia, wymagającej zgody senatu, przestrzegano obowiązku jej uzyskiwania. Oprócz uregulowań statutowych niektóre szkoły wyższe (15 na 21) wprowadziły własne uregulowania wewnętrzne, określające procedury postępowania przy zbywaniu mienia. Wprowadzone uregulowania były (poza 1 przypadkiem) przestrzegane. 4. Podstawowym trybem zbywania zbędnego mienia przez kontrolowane szkoły wyższe był przetarg. Tryb ten stosowano w 9 szkołach, spośród 12 zbywających nieruchomości. Pozostałe 3 szkoły zbyły bezprzetargowo takie nieruchomości jak: mieszkania dla pracowników będących ich użytkownikami, nieruchomość dla zakładu energetycznego, na której wybudowana była stacja transformatorowa oraz grunty pod garażami dla użytkowników, którzy wcześniej garaże te wybudowali. Nie ujawniono przypadków aby przyjęte procedury dopuszczały zbywanie mienia niezbędnego dla działalności dydaktycznej i socjalnej, nieprawidłowo zabezpieczały interes szkół wyższych, sprzyjały występowaniu zjawisk korupcyjnych. 5. Stwierdzono przypadki nabycia przez 2 państwowe szkoły wyższe (Akademia Ekonomiczna w Katowicach i Uniwersytet w Białymstoku) prawa wieczystego użytkowania gruntu oraz prawa własności posadowionych na nim budynków (poprzez zakup lub przyjęcie darowizny), bez rzetelnej analizy możliwości, celowości i opłacalności ich wykorzystania do prowadzonej działalności dydaktycznej lub socjalnej. Nabyte nieruchomości okazały się zbędne, a koszty ich utrzymywania były wyższe od wpływów uzyskanych z ich wykorzystywania lub zbycia. 6. Ponad połowa skontrolowanych państwowych szkół wyższych (13 spośród 21) nie posiadała żadnych wewnętrznych uregulowań określających procedury postępowania przy udostępnianiu swojego mienia innym podmiotom. Pomimo tego, szkoły te w większości zawieranych umów wynajmowania lub wydzierżawiania mienia prawidłowo zabezpieczały swoje interesy. 7. Nie stwierdzono aby przy wynajmowaniu oraz wydzierżawianiu majątku państwowych szkół wyższych występowały zagrożenia korupcyjne, za wyjątkiem Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, której przedstawiciele, zawierający umowy o wynajem pomieszczeń (obiektów, powierzchni) dla Fundacji Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach, nie wykazali należytej staranności dla ochrony interesów uczelni, wskutek czego utracono możliwość uzyskania przychodów w kwocie 2.450 tys. zł. 8. Większość skontrolowanych szkół wyższych (18 na 21) przestrzegała zasad gospodarki finansowej państwowych szkół wyższych, określonych przez Radę Ministrów w rozporządzeniu w sprawie zasad gospodarki finansowej uczelni z dnia 17 sierpnia 1991 r. [3] w zakresie przychodów uzyskanych z udostępniania swego majątku. Zgodnie z tymi zasadami (§ 6 ust. 2 pkt 4) do przychodów działalności dydaktycznej zaliczano należności z tytułu opłat za wynajem pomieszczeń i udostępnianie innych składników majątkowych służących tej działalności, natomiast przychody z opłat za wynajem pomieszczeń w domach i stołówkach studenckich zwiększały (stosownie do § 13 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia) fundusz pomocy materialnej dla studentów. W 3 szkołach stwierdzono nieodprowadzenie na fundusz pomocy materialnej studentów przychodów uzyskanych z najmu pomieszczeń służących działalności socjalnej, co było działaniem nielegalnym. Łączna kwota uszczuplenia wyniosła 276,6 tys. zł, co stanowiło 1,11 % uzyskanych przez te uczelnie przychodów z tego tytułu. 9. W większości skontrolowanych szkół wyższych (w 18 spośród 21) stwierdzono występowanie zaległości powstałych w wyniku nieterminowego wnoszenia opłat przez najemców/dzierżawców korzystających z mienia tych szkół. Istnienie zaległości potwierdziło skontrolowanie 16 podmiotów korzystających z mienia państwowych wyższych uczelni. Ich poziom w latach 2000 – 2002 wynosił odpowiednio: 13,99 %, 17,77 % oraz 17,82 % należności z czynszów. Na koniec I półrocza 2003 r. poziom zaległości wzrósł do 36,20 %. Nie wszystkie szkoły, w których stwierdzono istnienie zaległości z tytułu najmów/dzierżaw skutecznie egzekwowały swoje należności z tego tytułu. Nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono w 5 spośród 18 szkół. 10. Skontrolowane szkoły wyższe w niewielkim zakresie korzystały z innych form gospodarowania. Nie stwierdzono aby w latach 2000 – 2003 (I półrocze) szkoły wnosiły swoje mienie w formie aportu do spółek prawa handlowego lub jako wkładu do spółdzielni. W tym okresie tylko 2 uczelnie użyczały swoje mienie innym podmiotom. Stwierdzono jednak, że 6 spośród 21 skontrolowanych uczelni posiadało akcje lub udziały w spółkach prawa handlowego o łącznej wartości 393,5 tys. zł. Wartość tych akcji lub udziałów w porównaniu z wartością majątku tych uczelni była niewielka (od 0,005 % w Akademia Rolniczej w Lublinie do 0,15 % w Politechnice Wrocławskiej) i nie miała dla nich większego znaczenia finansowego. 11. Większość państwowych szkół wyższych (19 na 21) w badanym okresie posiadała określone procedury zapewniające kompletność ewidencji środków trwałych i prawidłowo ewidencjonowała posiadane mienie nieruchome oraz ruchome. Przypadki niespełnienia obowiązku dotrzymania terminów przeprowadzenia inwentaryzacji, wynikającego z przepisu określonego art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości [4], stwierdzono w dwóch szkołach. Zakupione w badanym okresie ruchome środki trwałe były (poza dwoma przypadkami) prawidłowo wykorzystywane. 12. W latach 2001 - 2003 Minister Edukacji Narodowej i Sportu nie podejmował, w trybie określonym w ustawie o szkolnictwie wyższym, działań nadzorczych nad organami statutowymi państwowych szkół wyższych w zakresie gospodarowania mieniem, z uwagi na niewielkie uprawnienia ustawowe w tym zakresie. Efekty finansowe kontroli: Przeprowadzona kontrola ujawniła, że w wyniku stosowania przez skontrolowane państwowe szkoły wyższe zaniżonych stawek czynszów przy udostępnianiu obiektów, powierzchni i pomieszczeń, a także z powodu nie naliczania przez szkoły wyższe należnych im ustawowych odsetek od nieterminowych wpłat czynszów, zostały uszczuplone dochody 10 spośród 21 państwowych szkół wyższych. Łączna kwota uszczupleń w badanym okresie wyniosła 1.780,4 tys. zł. Oprócz ww. uszczupleń, w jednej uczelni (Politechnice Częstochowskiej) stwierdzono wydatkowanie łącznej kwoty 2.980,5 tys. zł z naruszeniem przepisów ustawy o zamówieniach publicznych, co w ocenie NIK stanowiło równocześnie naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Najwyższa Izba Kontroli w wystąpieniach pokontrolnych skierowanych do 9 skontrolowanych państwowych szkół wyższych zawarła wnioski o odzyskanie przez nie kwot o łącznej wartości 588,6 tys. zł, należnych tym uczelniom z tytułu udostępniania mienia. W wyniku kontroli NIK sformułowała następujące wnioski: 1. Minister Edukacji Narodowej i Sportu w ramach sprawowanego nadzoru nad działaniami organów statutowych państwowych szkół wyższych powinien: · włączyć do planów kontroli, przeprowadzanych w szkołach wyższych, problematykę gospodarowania mieniem przez te szkoły. 2. Rektorzy państwowych szkół wyższych powinni: · zapewnić dokonywanie przez uprawnionych rzeczoznawców majątkowych wycen wszystkich zbywanych nieruchomości przez państwowe szkoły wyższe, · nie dokonywać zbywania nieruchomości o wartości wyższej niż równowartość 50.000 euro bez zgody Ministra Skarbu Państwa na dokonanie takiej czynności, · przed nabyciem lub przed przyjęciem mienia w formie darowizny – zapewnić rzetelną analizę celowości i opłacalności wykorzystania nabywanego mienia do działalności dydaktycznej i socjalnej, · spowodować odprowadzanie na fundusz pomocy materialnej dla studentów wszystkich przychodów uzyskanych z tytułu wynajmowania i wydzierżawiania pomieszczeń i obiektów służących do działalności socjalnej szkół wyższych, · uregulować sprawy związane z wynajmowaniem i dzierżawieniem mienia w sposób zapewniający właściwą ochronę interesów szkół wyższych, m.in. poprzez określenie sposobów postępowania przy: udostępnianiu mienia, ustalaniu stawek czynszów oraz cenników za udostępniane mienie, rozwiązywaniu umów w tym zakresie, itp., · podjąć działania w celu zmniejszenia stanu zaległości z tytułu czynszów oraz naliczenia i wyegzekwowania należnych uczelniom odsetek od nieterminowych wpłat czynszów.