Informacja o wynikach kontroli odpłatności za studia w państwowych szkołach wyższych

Organizacja studiów w państwowych szkołach wyższych – preferująca rozwój ilościowy, oparty zwłaszcza na odpłatnych formach studiów zaocznych i wieczorowych – nie zapewniała utrzymania wymaganego poziomu jakości kształcenia. Uczelnie umożliwiając kandydatom na studia płatne praktycznie bezproblemowy dostęp do indeksów, nie zapewniały im warunków do ukończenia studiów i uzyskania porównywalnych ze studentami studiów dziennych kwalifikacji zawodowych. Oferty programowe studiów płatnych stanowiły zaledwie części programów studiów dziennych i nie spełniały nawet obowiązujących w tym zakresie minimów. Żywiołowy rozwój tych form studiów, często oderwany od realnych możliwości dydaktycznych, był głównie podporządkowany potrzebom finansowym uczelni. Rosnące wraz z rozwojem ilościowym studiów płatnych wpływy z opłat pozwalały uczelniom na dofinansowanie kosztów bieżącej działalności, których nie pokrywała dotacja budżetowa. Znaczna część kontrolowanych uczelni zwiększając systematycznie liczbę studentów odpłatnych form studiów nie przestrzegała istniejących w tym zakresie ograniczeń ustawowych. Celem kontroli, przeprowadzonej z inicjatywy własnej NIK, było: dokonanie oceny prawidłowości wykorzystywania przez uczelnie państwowe ustawowych uprawnień do pobierania opłat za zajęcia dydaktyczne, a zwłaszcza wynikających z tego faktu wymogów w zakresie organizacji i warunków realizacji zajęć dydaktycznych oraz ustalania wysokości pobieranych opłat; skuteczności nadzoru Ministra Edukacji Narodowej i Sportu nad określonymi uczelniami państwowymi. Kontrolą objęto Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu oraz 25 spośród 83 państwowych szkół wyższych nadzorowanych i dotowanych ze środków budżetowych będących w dyspozycji ww. Ministerstwa. Postępowaniem kontrolnym w państwowych szkołach wyższych został objęty okres lat akademickich 1999/2000 i 2000/2001, przy czym dla określenia dynamiki i zmian wykorzystano dane statystyczne z lat wcześniejszych. Najważniejsze ustalenia kontroli * W żadnej ze skontrolowanych uczelni nie była przestrzegana obowiązująca zasada ustalania opłat za studia, w żadnej bowiem nie ustalano planowanych kosztów płatnych zajęć dydaktycznych, do czego zobowiązywały przepisy – wydanego na podstawie ustawy o szkolnictwie wyższym – rozporządzenia Rady Ministrów . Tym samym koszty te nie decydowały o wysokości opłat. Biorąc pod uwagę, że decydujące w podstawowym stopniu o kosztach różnice programowe między studiami dziennymi, a odpłatnymi sięgały ok. 70%, zaś dotacja budżetowe na jednego studenta studiów płatnych, stanowi 30% dotacji jednego studenta studiów dziennych – w niektórych skrajnych przypadkach pobieranie opłat mogło być pozbawione podstaw. * Uczelnie ustalały wysokość opłat za studia na zasadach wolnorynkowych. O wysokości opłat decydowały w głównej mierze: renoma uczelni, popularności kierunków i liczba kandydatów, stąd też nieusadnione, a często zaskakujące ich zróżnicowanie np. za I rok studiów i dalsze lata. Ustalane w ten sposób opłaty umożliwiały osiąganie znaczących zysków – w sytuacji relatywnie wysokich kosztów zajęć dydaktycznych na studiach płatnych, prowadzonych w wyżej płatnych godzinach ponadwymiarowych. W warunkach niskich, w stosunku do potrzeb dotacji budżetowych przychody z tytułu studiów płatnych stanowiły ukrytą formę dofinansowania uczelni państwowych. * Ustalanie przez państwowe uczelnie opłat za studia na zasadach wolnorynkowych narusza nie tylko przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym i rozporządzenia Rady Ministrów, ale także konstytucyjną zasadę równego dostępu do nauki. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego “czesne pobierane od studentów studiów płatnych, nie może przekraczać kosztów ponoszonych przez uczelnie w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia tych form studiów”. * W 14 spośród 25 skontrolowanych uczelni prowadzono kształcenie, głównie studentów studiów płatnych; poza siedzibą uczelni – jednakże najczęściej w jednostkach organizacyjnych, nie spełniających obowiązujących wymogów, upoważniających do prowadzenia działalności dydaktycznej na poziomie wyższym, tj. nie będących filiami lub wydziałami zamiejscowymi tych uczelni. * Problematyka organizacji studiów płatnych nie była w objętych kontrolą latach przedmiotem wystarczającego nadzoru Ministra Edukacji Narodowej i Sportu, co w znacznym stopniu sprzyjało powstawaniu i utrwalaniu stwierdzonych licznych nieprawidłowości. Słabość tego nadzoru wynikała również z niedostatku instrumentów prawnych pozwalających temu organowi na pełną ocenę działalności uczelni państwowych w zakresie studiów płatnych, a także na podejmowanie skutecznych działań w przypadkach występowania i ujawniania nieprawidłowości. * Skala i zakres powstałych i utrwalonych już nieprawidłowości, zjawisk i tendencji, a także nielegalnych poczynań w zakresie studiów płatnych w uczelniach państwowych, stawia szczególne zadania przed powołaną z początkiem 2002 r. Państwową Komisją Akredytacyjną. Wymaga także wzmocnienia nadzoru ze strony Ministra Edukacji Narodowej i Sportu – tym bardziej, że dokonana w lipcu 2001 r. nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym rozszerzyła znacząco jego uprawnienia nadzorcze i kontrolne. * Uwzględniając przygotowywaną nowelizację ustawy o szkolnictwie wyższym i przewidywaną w tym dalszą dekoncentrację działalności dydaktycznej uczelni państwowych – wzmożenie nadzoru ze strony wspomnianych wyżej organów może stanowić istotny warunek poprawy jakości kształcenia na studiach płatnych.