NIK przeprowadziła doraźną kontrolę dotyczącą inwestycji finansowanych z Funduszu Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy, badając działania Centralnego Zarządu Służby Więziennej w latach 2016-2024. Kontrola ujawniła znaczące nieprawidłowości, w tym niezgodne z prawem przyznanie 70 mln zł na budowę mieszkań dla funkcjonariuszy oraz wydatkowanie 34,5 mln zł na budowę hal produkcyjnych, w których nie zatrudniano więźniów. Ustalono także, że inwestycje realizowano w oparciu o nieistniejący formalnie program zwiększenia zatrudnienia więźniów. NIK zaleciła przestrzeganie procedur oraz wzmocnienie nadzoru nad wydatkowaniem środków z funduszu celowego, a także zgłosiła sprawę do Prokuratury w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa.
Kontrolą objęto Centralny Zarząd Służby Więziennej w Warszawie (dalej: Zarząd SW lub CZSW). Jej celem była ocena prawidłowości realizacji wybranych inwestycji finansowanych z Funduszu Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy (dalej: Fundusz Aktywizacji lub FAZ) przez jednostki organizacyjne Służby Więziennej.
W kontrolowanym okresie – od 1 stycznia 2016 r. do 30 czerwca 2024 r. – pozytywnie rozpatrzono 509 wniosków o dotacje na łączną kwotę 940 mln zł, z czego 59 na kwotę 275,9 mln zł dotyczyło budowy lub remontu hal produkcyjnych.
Najwyższa Izba Kontroli objęła badaniem:
- 50 zadań inwestycyjnych na kwotę 216,8 mln zł, z tego 43 dotyczyły budowy nowych hal produkcyjnych (100% zadań tego typu), a 7 – remontów hal (44%);
- dwie dotacje na kwotę 70 mln zł na budowę dwóch kompleksów budynków przeznaczonych na kwatery tymczasowe dla funkcjonariuszy Służby Więziennej.
NIK negatywnie oceniła działania Zarządu SW dotyczące planowania i realizacji wybranych inwestycji ze środków Funduszu Aktywizacji, a także sprawowanie nadzoru w tym obszarze nad jednostkami organizacyjnymi Służby Więziennej. Zidentyfikowano działania niezgodne z prawem, nieefektywne, niecelowe i niegospodarne. Łączny wymiar finansowy stwierdzonych nieprawidłowości wyniósł 149,5 mln zł.
Kolejni Dyrektorzy Generalni CZSW, jako Dysponenci Funduszu Aktywizacji, gospodarując środkami publicznymi dopuścili w szczególności do:
- przyznania i wydatkowania z naruszeniem prawa, tj. poza zakresem ustawowo określonego przeznaczenia Funduszu Aktywizacji, środków w wysokości 70 mln zł, poprzez udzielenie nienależnych dotacji dwóm jednostkom penitencjarnym na budowę kwater tymczasowych (mieszkań) dla funkcjonariuszy Służby Więziennej;
- niegospodarnego wydatkowania środków FAZ w wysokości 34,5 mln zł na inwestycje nieopłacalne (przynoszące straty), tj. na budowę 14 hal produkcyjnych, w których nie zatrudniano osób pozbawionych wolności i które według stanu na 31 grudnia 2024 r. nie były wykorzystywane, przy czym ponoszono jednocześnie koszty ich bieżącego utrzymania (w 2023 r. koszty te wyniosły 102,43 tys. zł, w 2024 r. 179,11 tys. zł). Proces rozpoznania rynku w zakresie rzeczywistych potrzeb lokalnych kontrahentów, poprzedzający decyzje inwestycyjne o budowie nowych hal produkcyjnych i ich lokalizacji, został przeprowadzony nierzetelnie;
- niegospodarnego i niecelowego wydatkowania środków z FAZ oraz środków budżetowych w łącznej wysokości 45 mln zł na nieuzasadnione rozpoczęcie i realizację budowy kwater tymczasowych dla funkcjonariuszy Służby Więziennej w Raciborzu.
W wyniku kontroli stwierdzono, że:
- zadania inwestycyjne realizowano mimo braku formalnie ustanowionego programu zwiększania zatrudnienia więźniów, tj. jedynie na podstawie pisma byłego Dyrektora Generalnego z 30 maja 2016 r., w którym określono orientacyjne wskaźniki założeń programu; wskaźniki te nie podlegały aktualizacji, pomimo upływu lat oraz powszechnego wzrostu cen i wskaźnika inflacji, co było działaniem nierzetelnym; wielokrotnie przekraczano lub nie osiągano wartości wskaźników;
- nie dokonano ewaluacji efektów realizowanego od 2016 r. programu zwiększania zatrudnienia więźniów, chociaż wysokość zaangażowania środków publicznych i skala prowadzonych inwestycji były znaczące, co uznano za działanie nierzetelne;
- wnioski o udzielenie dotacji z FAZ procedowano z pominięciem wewnętrznych regulacji dotyczących planowania inwestycji;
- wielokrotnie naruszano warunki umów dotacyjnych odnoszące się do wymogów zatrudniania osób osadzonych i dzierżawy nowo wybudowanych hal.
Istotność stwierdzonych nieprawidłowości świadczyła o słabości mechanizmów kontroli zarządczej w CZSW.
W wystąpieniu pokontrolnym NIK przedstawiła wnioski o:
- zaprzestanie przez Dysponenta Funduszu przyznawania dotacji na cele niewskazane w art. 8 ust. 1 ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności;
- zapewnienie stosowania wewnętrznych procedur dotyczących planowania inwestycji niezależnie od źródła ich finansowania, w szczególności dokonywanie kompleksowych analiz zasadności realizowania zadania inwestycyjnego w danej lokalizacji;
- wdrożenie mechanizmów kontrolnych wzmacniających nadzór Dyrektora Generalnego i komórek organizacyjnych CZSW nad jednostkami organizacyjnymi SW w zakresie planowanych i prowadzonych na ich terenie inwestycji, wynajmu hal produkcyjnych i zatrudniania w nich osób pozbawionych wolności, w tym rozważenie wzmocnienia kadrowego komórek organizacyjnych wykonujących czynności kontrolne w terenie.
W efekcie poczynionych ustaleń NIK skierowała zawiadomienia do:
- Prokuratury o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia czynu mającego znamiona przestępstwa z art. 296 § 1 i 3 Kodeksu karnego polegającego na doprowadzeniu do powstania szkody majątkowej w wielkich rozmiarach w rozumieniu art. 115 § 6 Kodeksu karnego (tj. w wysokości 149,5 mln zł);
- Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych o naruszeniu dyscypliny finansów publicznych z uwagi na udzielenie dotacji (w wysokości 70 mln zł) z naruszeniem zasad udzielania dotacji.
