O wadze i znaczeniu organów kontroli państwowej w demokratycznym państwie świadczy fakt, że został on umocowany w Konstytucji z zadaniem realizacji szeroko pojętego interesu publicznego - na wstępie przypomniał prezes NIK, Krzysztof Kwiatkowski. - Pozycja ustrojowa NIK została określona tak, aby niezależny i kolegialnie działający organ miał prawo kontrolować całą sferę publiczną, wypełniając swą funkcję kontrolną i informacyjną - tłumaczył. Wyjaśnił pojęcia kryteriów kontroli, według których najszerzej oceniane są organy administracji rządowej, NBP, państwowe osoby prawne i inne państwowe jednostki organizacyjne. Kontrolę samorządu terytorialnego wyznaczają tylko trzy kryteria: legalności, gospodarności i rzetelności. W ich przypadku nie bierze się pod uwagę celowości wydatkowanych pieniędzy.
Prezes NIK, Krzysztof Kwiatkowski wiele miejsca w swoim wystąpieniu poświęcił tematowi współpracy pomiędzy organami kontroli. Zgodnie z art. 12 ust. 3 ustawy o NIK organy kontroli, rewizji, inspekcji, działające w administracji rządowej i samorządzie terytorialnym, współpracują z NIK i są obowiązane do przeprowadzania kontroli doraźnych na jej zlecenie. Przepis ten pozwala na skorzystanie przez NIK z wiedzy wyspecjalizowanych pracowników organów kontroli, co pozwala na szybsze i wszechstronne przeprowadzenie kontroli. Tylko w ubiegłym roku, na zlecenie NIK, inne, właściwe w danym obszarze organy kontroli i inspekcji przeprowadziły 293 postępowania kontrolne. Dotyczyło to m.in. Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Urzędu Transportu Kolejowego; Państwowej Straży Pożarnej; Inspekcji Handlowej; Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Krakowie; Wojewódzkich Inspektoratów Transportu Drogowego; Podlaskiego i Lubelskiego Kuratora Oświaty; Narodowego Instytutu Leków.
Przykłady można mnożyć. W ramach kontroli działań organów administracji rządowej na rzecz bezpieczeństwa żywności, Państwowa Inspekcja Sanitarna przeprowadziła na zlecenie NIK kontrole przepływu żywności przeterminowanej w sklepach wielkoprzemysłowych. Nieprawidłowości stwierdzone zostały w trzech z 16 skontrolowanych sklepów. Z kolei kontrola bezpieczeństwa ruchu na przejazdach i przejściach kolejowo-drogowych została przeprowadzona przy udziale Urzędu Transportu Kolejowego. Wykazała m.in. że ponad połowa przejazdów kolejowych nie była należycie utrzymana.
- NIK korzysta także z informacji o wynikach kontroli przeprowadzonych przez inne organy kontroli, rewizji i inspekcji. Często służą one jako wskazówki przy wyborze przyszłych tematów kontroli - zaznaczył prezes Krzysztof Kwiatkowski.
NIK zawarła w ostatnich latach porozumienia o współpracy z: Generalnym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych, Głównym Inspektorem Pracy, Krajową Radą Regionalnych Izb Obrachunkowych, Prezesem Urzędu Zamówień Publicznych, Głównym Inspektorem Transportu Drogowego, Rzecznikiem Praw Dziecka, Krajową Szkołą Sądownictwa i Prokuratury, Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz z Bankowym Funduszem Gwarancyjnym. Ich celem była m.in. wymiana doświadczeń, podejmowanie wspólnych kontroli, współudział w badaniach.
Prezes Krzysztof Kwiatkowski wspomniał także o współpracy międzynarodowej, m.in. z Europejskim Trybunałem Obrachunkowym. W ubiegłym roku ETO przeprowadził w Polsce 17 kontroli, w tym 14 przy udziale kontrolerów NIK w charakterze obserwatorów. W 2017 roku NIK, ETO i kilkanaście najwyższych organów kontroli z innych państw rozpoczęły kontrolę równoległą dotyczącą ochrony powietrza przed zanieczyszczeniami.
W dalszej części wystąpienia, prezes Krzysztof Kwiatkowski szeroko omówił najważniejsze ustalenia z kontroli przeprowadzonych w samorządach i instytucjach publicznych w 2016 roku. Objęły one szerokie spektrum działalności administracji publicznej, począwszy od świadczenia usług publicznych w formie elektronicznej, poprzez wdrożenie Rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji oraz Strategii Sprawne Państwo, prawidłowości postępowań w sprawie wyboru projektów w ramach wybranych Regionalnych Programów Operacyjnych aż po problemy związane z dowozem dzieci do szkół.
Przy okazji ubiegłorocznej kontroli dotyczącej Systemu Rejestrów Państwowych, która pokazała, że obywatele są coraz częściej zainteresowani załatwianiem spraw urzędowych bez wychodzenia z domu, prezes Krzysztof Kwiatkowski podkreślił, że z uwagi na szybki postęp informatyzacji pracy urzędów i instytucji publicznych, kontrole informatyczne będą stanowić coraz większe wyzwanie dla organów kontroli i audytu. Trzeba bowiem brać pod uwagę, że z informatyzacją urzędów oraz z przechodzeniem na elektroniczny sposób załatwiania spraw wiążą się istotne zagrożenia dla bezpieczeństwa danych i ciągłości oraz sprawności pracy instytucji publicznych. Po kontroli dotyczącej Systemu Rejestrów Państwowych NIK stwierdziła, że zarządzanie bezpieczeństwem tego sytemu nie zostało kompleksowo uregulowane. W 62 proc. skontrolowanych urzędów miast nie opracowano polityk bezpieczeństwa informacji, w 38 proc. urzędów wystąpiły nieprawidłowości dotyczące nieodbierania uprawnień byłym pracownikom, a w 23 proc. urzędów nie przeprowadzano wymaganych prawem corocznych audytów bezpieczeństwa informacji oraz nie przestrzegano wymogu zablokowania dostępu do Internetu na komputerach współpracujących z SRP.
Dobre praktyki zaobserwowane w samorządach i instytucjach państwowych to kolejny temat wystąpienia i jednocześnie szerokie pole do dyskusji. Prezes NIK wymienił m.in. stworzenie przez miasto Kielce systemu usług adresowanych do osób starszych, czy wprowadzenie przez prezydenta Łodzi zarządzenia w sprawie udzielania zamówień publicznych z zastosowaniem klauzul społecznych oraz wystosowanie pisma zachęcającego kierowników komórek organizacyjnych urzędu do stosowania takich klauzul. Do listy dobrych praktyk, uczestnicy Forum dodawali swoje przykłady.
Zamykając dyskusję szef NIK powiedział, że Izba stoi nie tylko na straży publicznych pieniędzy, ale także na straży przestrzegania prawa. - Diagnozujemy pojawiające się w tym zakresie nieprawidłowości. Na tej podstawie formułujemy wnioski pokontrolne, w tym wnioski o charakterze systemowym, których celem jest zwrócenie uwagi na istotne problemy w różnych obszarach funkcjonowania państwa oraz wnioski de lege ferenda, które traktujemy jako bardzo istotny wynik naszej kontroli - mówił Krzysztof Kwiatkowski.
W ubiegłym roku, NIK w 53 informacjach o wynikach kontroli sformułowała 125 wniosków de lege ferenda, w tym 87 odnosiło się do zmiany regulacji ustawowych, a 38 do zmiany rozporządzeń. W 2016 r. zrealizowane zostały 33 wnioski. Może to niedużo, ale procedura legislacyjna jest procesem długotrwałym, uzależnionym od wielu czynników. W latach 2013-2016 NIK sformułowała w sumie 359 wniosków de lege ferenda, z czego dotychczas zrealizowano 119 wniosków, a w trakcie prac legislacyjnych znajdują się 32 wnioski.
W panelu, prowadzonym przez prezesa Krzysztofa Kwiatkowskiego, poświęconym tematyce kontroli w samorządach i instytucjach publicznych uczestniczyli m.in. Janusz Wojciechowski - Członek Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, Dariusz Mińkowski - Zastępca Głównego Inspektora Pracy oraz przedstawiciel Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych.
Podczas X Europejskiego Forum Gospodarczego, duże zainteresowanie wzbudził także panel Kontrola w biznesie, który poprowadził Prezes NIK. W swoim wystąpieniu skupił się na kilku zagadnieniach, w tym m.in.: na ogólnych uwarunkowaniach prawnych prowadzenia kontroli w firmach oraz kompetencjach i uprawnieniach NIK do przeprowadzania kontroli przedsiębiorców.
NIK badając obszary działalności państwa, w które zaangażowane są publiczne pieniądze lub majątek, kontroluje także prywatne podmioty, które m.in. wykonują zadania zlecone lub powierzone przez państwo lub samorząd terytorialny, wykonują zamówienia publiczne na rzecz państwa lub samorządu, czy korzystają z indywidualnie przyznanej pomocy, poręczenia lub gwarancji udzielonych przez państwo. Kontrole w prywatnych podmiotach odbywają się jedynie z punktu widzenia spełniania kryteriów legalności i gospodarności.
- Chcemy znacząco wpływać na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, w tym rodzinnych, poprzez dokonywanie zarówno szczegółowych ocen działania administracji, jak i rekomendowanie właściwych rozwiązań prawnych nakierowanych na tworzenie warunków ułatwiających prowadzenie działalności gospodarczej - mówił Krzysztof Kwiatkowski.
