Jak zachować zdolność finansowania potrzeb publicznych i reagowania na kryzysy? Czy seniorzy i ich opiekunowie otrzymują pomoc na czas? Czy dokumentacja bezpieczeństwa oznacza rzeczywistą gotowość na zagrożenia? Dlaczego przygotowanie ważnej inwestycji trwa latami? Podczas wystąpienia 17 listopada 2026 r. prezes NIK połączył te pytania wspólną perspektywą: skuteczności państwa i jakości usług, z których obywatele korzystają na co dzień.
– Procedury są ważne, ale mają służyć realizacji zadań publicznych, a nie być celem samym w sobie – podkreślił Mariusz Haładyj.
Przedstawiając obraz Polski wynikający z kontroli NIK, prezes wskazał na cztery strategiczne wyzwania:
- finanse publiczne,
- zmiany demograficzne,
- odporność i bezpieczeństwo
- sprawność inwestycji.
Mariusz Haładyj podkreślił, że Izba chce nie tylko diagnozować słabości państwa, ale także wspierać poszukiwanie skutecznych rozwiązań. Miarą przydatności pracy NIK ma być to, czy rekomendacje pokontrolne rzeczywiście pomagają poprawiać działanie państwa i jakość usług dla obywateli.
Finanse publiczne: działać wcześniej, by uniknąć bolesnych decyzji
Pierwszym z wyzwań jest narastająca nierównowaga finansów publicznych. Prezes NIK zwrócił uwagę przede wszystkim na trwały charakter deficytu, niepokojące tempo wzrostu długu oraz rosnące koszty jego obsługi. Istotne jest przy tym, że zadłużenie zwiększa się w warunkach relatywnie dobrej koniunktury gospodarczej. Państwo zaś musi zachować możliwość reagowania także wtedy, gdy pojawią się kolejne kryzysy i nieprzewidziane wydatki.
NIK dostrzega potrzeby związane ze zwiększaniem nakładów na obronność i realizacją zadań społecznych. Nie postuluje gwałtownych cięć, które mogłyby zahamować rozwój gospodarczy. Wskazuje natomiast na konieczność zaplanowania stopniowych, konkretnych działań po stronie dochodów lub wydatków. Odkładanie decyzji może sprawić, że w przyszłości trzeba będzie podejmować je szybciej i większym kosztem społecznym. Presję na finanse publiczne będą dodatkowo zwiększać potrzeby zdrowotne i opiekuńcze starzejącego się społeczeństwa.
Demografia: wsparcie seniorów i troska o każde dziecko
Zmiany demograficzne to nie tylko prognozy liczby ludności. To także pytanie o dostępność diagnozy, leczenia i codziennej pomocy. Przywołując dane o blisko 700 tys. osób z rozpoznanymi chorobami neurodegeneracyjnymi, prezes NIK wskazał na problemy wczesnej diagnostyki, wsparcia opiekunów oraz współpracy ochrony zdrowia z pomocą społeczną. Jakość pomocy nadal w znacznym stopniu zależy od miejsca zamieszkania. Izba będzie obserwować, czy przyjęty przez Radę Ministrów w grudniu 2025 r. Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych przynosi mierzalne efekty.
Drugą stroną wyzwania demograficznego jest bezpieczeństwo i dobrostan najmłodszych. Przytoczona w wystąpieniu liczba – 32% małoletnich mających kontakt ze stronami i aplikacjami zawierającymi treści pornograficzne – pokazuje skalę potrzeby skuteczniejszej ochrony dzieci w Internecie. NIK wnioskuje o rozwiązania prawne i organizacyjne ograniczające dostęp do szkodliwych treści, lepszą ochronę prywatności i wizerunku dziecka oraz jasne zasady reagowania na cyberprzemoc. Ważna jest również edukacja dzieci, rodziców i opiekunów.
Zainteresowanie Izby obejmuje także pomoc psychologiczną i psychiatryczną, przeciwdziałanie przemocy domowej i rówieśniczej oraz ochronę przed nielegalnym hazardem i mechanizmami hazardopodobnymi w grach i na platformach cyfrowych. Wspólnym celem tych działań jest sprawdzenie, czy instytucje odpowiednio wcześnie rozpoznają zagrożenia i skutecznie na nie odpowiadają.
Wszystkie te zagadnienia powiązane są ze zmianami demograficznymi. Seniorzy powyżej 60 roku życia stanowili w 2024 roku 26% naszego społeczeństwa. W perspektywie następnego pokolenia, w roku 2060, co trzeci Polak będzie seniorem. Z tego powodu dobro każdego dziecka powinno być przedmiotem szczególnej troski Państwa.
Odporność: woda, bezpieczne systemy i przygotowani obywatele
Mówiąc o bezpieczeństwie, prezes NIK zwrócił uwagę na zasób, którego znaczenie bywa niedoceniane w debacie publicznej – wodę. Średnie odnawialne zasoby słodkiej wody przypadające na mieszkańca Polski wynoszą około 1600 m³, niemal trzykrotnie mniej niż średnia europejska. Jednocześnie kraj mierzy się z suszą, ryzykiem powodziowym i niezadowalającą jakością wód. Plan przeciwdziałania skutkom suszy, w którym wskazano, że 60% powierzchni Polski jest silnie zagrożona suszą, został opracowany i był wdrażany od 2021 r. w sposób, który nie zapewniał efektywnego ograniczenia skutków tego zjawiska. W ocenie Mariusza Haładyja zarządzanie wodą ma wagę porównywalną z bezpieczeństwem energetycznym: wpływa na gospodarkę, produkcję żywności i bezpieczeństwo mieszkańców.
Odporność państwa zależy również od tego, czy usługi publiczne będą dostępne w razie cyberincydentu. Kontrole NIK ujawniają zjawisko „papierowego cyberbezpieczeństwa” – sytuację, w której instytucje mają formalną dokumentację, ale nie zapewniają wystarczającej ochrony systemów i danych. Izba badała pod tym kątem m.in. podmioty lecznicze oraz spółki zapewniające dostawy energii i wody pitnej, a także usługi transportowe.
Podobne rozróżnienie między formalnymi obowiązkami a rzeczywistą gotowością dotyczy ochrony ludności i obrony cywilnej. Jak zaznaczył prezes NIK, wejście w życie ustawy w ubiegłym roku było ważnym krokiem, ale samo przyjęcie przepisów nie usuwa wieloletnich zaniedbań. Izba sprawdza przygotowanie samorządów i administracji rządowej w terenie do reagowania na kryzysy i zagrożenia militarne. Wśród zidentyfikowanych trudności są braki kadrowe, zaniedbania infrastruktury ochronnej oraz problemy z wykorzystaniem środków finansowych.
Niezbędne jest także przygotowanie samych obywateli. Sprawny system ochrony ludności wymaga, by mieszkańcy wiedzieli, jak zachować się w sytuacji zagrożenia, gdzie szukać schronienia i co ze sobą zabrać. Bez ich wiedzy i współpracy potencjał służb ratowniczych nie zostanie w pełni wykorzystany.
Inwestycje: niemal pięć lat do zawarcia umowy
Skalę barier inwestycyjnych prezes NIK pokazał na przykładzie budowy dróg na szlaku Via Carpatia. Od uzgodnienia programu inwestycji do zawarcia umowy w formule „projektuj - wybuduj” upływały przeciętnie 1753 dni – niemal pięć lat. Kolejne dwa i pół roku trwało uzyskanie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej.
Na tak długi proces składają się m.in. skomplikowane i mało elastyczne procedury, różne podejście urzędów do analogicznych spraw oraz niedostateczne przygotowanie instytucjonalne i kadrowe. Przeszkodą bywa też nieuregulowany stan prawny nieruchomości i nieaktualność danych w ewidencji gruntów i budynków. Zdaniem prezesa NIK potrzebne są rozwiązania systemowe, usprawniające nie tylko wybrane przedsięwzięcia infrastrukturalne, lecz także pozostałe inwestycje publiczne i prywatne. Przyspieszenie procesów inwestycyjnych jest kluczowe dla zapewnienia podtrzymania wysokiego tempa wzrostu gospodarczego w Polsce.
NIK: diagnoza ma prowadzić do poprawy
Przedstawiając problemy ujawniane w kontrolach, Mariusz Haładyj zaznaczył, że nie przekreślają one dorobku rozwojowego Polski. Wskazał na przedsiębiorczość i pracowitość Polek i Polaków, ale również znaczenie modernizacji instytucji publicznych. Obowiązkiem NIK pozostaje jednak dostrzeganie zagrożeń – również tych, które narastają przez lata, zanim ich skutki staną się powszechnie odczuwalne.
– Czujemy się, jako NIK, odpowiedzialni za bycie nie tylko recenzentem, ale i instytucją aktywnie wspierającą poszukiwanie rozwiązań eliminujących słabości instytucjonalne – zaznaczył prezes Izby.
Temu ma służyć badanie działania polityk publicznych na wszystkich poziomach: od urzędów centralnych po instytucje w powiatach i gminach. NIK chce wskazywać zarówno nieprawidłowości, jak i dobre praktyki, które można upowszechnić i wykorzystać w innych jednostkach.
Prezes NIK zadeklarował również otwartość na dialog z parlamentem, administracją rządową i samorządową, nauką oraz organizacjami pozarządowymi i wskazał na liczne nowe formy współpracy inicjowane przez Izbę.