Rządowy Program Odbudowy Zabytków: skuteczna realizacja inwestycji, nieprzejrzysty mechanizm podziału środków
Pobierz informację o wynikach kontroliW ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków rozdysponowano 4,3 mld zł, rozpatrując pozytywnie ponad 8 tys. wniosków o dofinansowanie inwestycji. NIK potwierdziła, że w skontrolowanych gminach środki z RPOZ – 36 mln zł – zostały prawidłowo wydatkowane na cele wynikające z Programu. Jednocześnie kontrola wykazała wady systemu podziału środków: brakowało jasnych kryteriów oceny wniosków, a część samorządów wybierała beneficjentów bez otwartych i przejrzystych procedur. Naruszało to równy dostęp do finansowania zadań z zakresu ochrony i opieki nad zabytkami ze źródeł publicznych, a formuła finansowania Programu z Funduszu Przeciwdziałania COVID-19, czyli poza budżetem państwa, ograniczała kontrolę parlamentarną i społeczną nad wydatkowaniem publicznych pieniędzy.
Fundusz Przeciwdziałania COVID-19 utworzono w 2020 r. W jego ramach Rada Ministrów mogła przyznawać finansowanie inwestycji samorządowych, realizowanych w celu przeciwdziałania negatywnym skutkom społecznym i gospodarczym COVID-19, w tym poprzez ustanowiony w 2022 r. Rządowy Program Odbudowy Zabytków (RPOZ). Miał on wspierać remonty, odbudowę i poprawę stanu zabytków należących do samorządów oraz podmiotów spoza sektora finansów publicznych. Jednostki samorządu terytorialnego złożyły w Programie ponad 19 tys. wniosków na finansowanie zabytkowych obiektów użyteczności publicznej, takich jak: żłobki, przedszkola, szkoły, muzea, świetlice wiejskie, ośrodki zdrowia, remizy strażackie, domy pomocy społecznej, ośrodki kultury, dworce PKP, siedziby urzędów. We wnioskach na udzielenie dotacji właścicielom zabytków znajdowało się ponad 5,3 tys. przedsięwzięć dotyczących zabytkowych obiektów sakralnych i 425 inwestycji, które obejmowały obiekty niesakralne.
Kontrola NIK objęła działania Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i Ministerstwa Finansów, BGK oraz 21 urzędów gmin w siedmiu województwach, prowadzone między 1 stycznia 2022 r. a 5 września 2025 r.
Z kontroli dowiesz się:
- jak NIK oceniła rozdysponowanie środków publicznych w ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków,
- czego zabrakło w procesie oceny i rozliczalności wniosków,
- dlaczego brak określenia zasad opieki nad zabytkami w niektórych gminach mógł spowodować, że nie finansowano remontu zabytków najbardziej potrzebujących wsparcia.
Najważniejsze ustalenia
Przygotowanie Programu
Kontrola wykazała, że przed ustanowieniem Programu nie zdefiniowano celów, które planowano osiągnąć w wyniku jego realizacji, a ustanowienie Programu nie zostało poprzedzone konsultacjami publicznymi.
Brak informacji o naborze wniosków
W 15 z 21 skontrolowanych urzędach gmin proces naboru wniosków o dofinansowanie zabytków był nietransparentny. Gminy nie zapewniały właścicielom zabytków informacji o możliwości ubiegania się o dofinansowanie, nie określały kryteriów wyboru, a w niektórych przypadkach stosowały kryteria dyskryminujące. Ograniczało to dostęp do środków i prowadziło do uprzywilejowania wybranych właścicieli zabytków.
Nieprzejrzysty proces oceny wniosków
Nie określono procedury pozwalającej na przejrzystą ocenę projektów – nie ustalono punktacji ani wag poszczególnych kryteriów, co uniemożliwiało stworzenie rankingu wniosków i weryfikację, czy wszystkie były oceniane według jednolitych zasad.
Brak gminnych programów opieki nad zabytkami
W części skontrolowanych gmin nie sporządzono gminnego programu opieki nad zabytkami. Tymczasem programy takie mają służyć planowaniu działań, dzięki którym lokalne zabytki będą zachowane i stanowią istotny element zarządzania dziedzictwem kulturowym na danym obszarze.
Wnioski
NIK rekomenduje Ministrowi Finansów i Gospodarki, by przy redystrybucji środków na finansowanie zadań państwa poza ustawą budżetową (co powinno być rozwiązaniem czasowym) każdorazowo wprowadzane były mechanizmy gwarantujące:
- obiektywne kryteria przyznawania środków finansowych;
- formułowanie określonych w czasie, konkretnych i mierzalnych celów;
- weryfikację osiągniętych efektów;
- tryb odwoławczy od sposobu rozpatrzenia wniosków;
- możliwość pełnego odtworzenia procesu decyzyjnego.
Z kolei do wójtów, burmistrzów i prezydentów miast NIK wnioskuje o zweryfikowanie, czy dla gminy został sporządzony i przyjęty gminny program opieki nad zabytkami. W przypadku jego braku – o sporządzenie takiego programu.
Działania Banku Gospodarstwa Krajowego związane z naborem wniosków i wypłatą dofinansowania oceniono pozytywnie.
Opis grafiki
Tytuł: Liczba wniosków i wartość dofinansowania w ramach RPOZ w podziale na województwa
- Dolnośląskie: 774 wnioski; 318,2 mln zł dofinansowania.
- Kujawsko-pomorskie: 499 wniosków; 236,7 mln zł dofinansowania.
- Lubelskie: 613 wniosków; 357,6 mln zł dofinansowania.
- Lubuskie: 254 wnioski; 146,1 mln zł dofinansowania.
- Łódzkie: 516 wniosków; 290,3 mln zł dofinansowania.
- Małopolskie: 651 wniosków; 347,7 mln zł dofinansowania.
- Mazowieckie: 718 wniosków; 481,4 mln zł dofinansowania.
- Opolskie: 252 wnioski; 116,9 mln zł dofinansowania.
- Podkarpackie: 744 wnioski; 258,0 mln zł dofinansowania.
- Podlaskie: 378 wniosków; 235,0 mln zł dofinansowania.
- Pomorskie: 362 wnioski; 215,1 mln zł dofinansowania.
- Śląskie: 475 wniosków; 320,4 mln zł dofinansowania.
- Świętokrzyskie: 372 wnioski; 196,1 mln zł dofinansowania.
- Warmińsko-mazurskie: 360 wniosków; 222,5 mln zł dofinansowania.
- Wielkopolskie: 787 wniosków; 378,4 mln zł dofinansowania.
- Zachodniopomorskie: 300 wniosków; 182,1 mln zł dofinansowania.
Źródło: opracowanie własne NIK na podstawie wyników kontroli.
Co się zmieniło po zakończeniu kontroli NIK
Minister Finansów i Gospodarki podjął działania mające na celu zwiększenie transparentności poprzez m.in. publikowanie wyników rozstrzygnięć Ministra dotyczących zatwierdzonych wniosków o zmianę inwestycji finansowanej z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków, jak również zapewnienia bieżącego publikowania tych wyników. Działania te realizują rekomendowaną przez NIK potrzebę zapewnienia jawności i przejrzystości działań związanych z redystrybucją środków na finansowanie zadań państwa poza ustawą budżetową.
Ponadto, na prośbę Ministra Finansów i Gospodarki BGK rozpoczął prace polegające na stworzeniu nowego modułu, dzięki któremu łatwiejsze będzie identyfikowanie zwrotów środków dokonywanych przez beneficjentów dofinansowania z programów, których źródłem finansowania jest Fundusz Przeciwdziałania COVID-19.
Rządowy Program Odbudowy Zabytków — powiększenie infografiki
