Transformacja energetyczna:
opóźniona droga do polskiego atomu
Pobierz informację o wynikach kontroli
Uruchomienie elektrowni jądrowej w naszym kraju wpisuje się w cele transformacji klimatyczno-energetycznej i potrzebę dywersyfikacji źródeł wytwarzania energii elektrycznej. Kontrola NIK pokazała, że większość zadań realizowanych w latach 2020-2024 przez ministra właściwego do spraw energii i Państwową Agencję Atomistyki w Programie Polskiej Energetyki Jądrowej, została wykonana zgodnie z jego założeniami. Jednak w samym Programie zabrakło istotnych elementów, co skutkuje wydłużaniem terminów realizacji inwestycji.
Jak ustalili kontrolerzy NIK, Program Polskiej Energetyki Jądrowej (PPEJ) nie określał zadań dla Pełnomocnika Rządu do spraw Strategicznej Infrastruktury Energetycznej i spółki Polskie Elektrownie Jądrowe – głównych podmiotów odpowiedzialnych za realizację budowy elektrowni jądrowej. To z kolei przełożyło się na wydłużanie terminu oddania do eksploatacji pierwszego bloku elektrowni. Zaplanowany w PPEJ na 2033 r. termin uruchomienia pierwszego bloku elektrowni nie zostanie dotrzymany.
Wprowadzenie paliwa jądrowego do źródeł wytwarzania energii oznacza zróżnicowanie bazy paliwowej polskiej elektroenergetyki i sektora energii, czyli poprawę bezpieczeństwa energetycznego kraju. Program Polskiej Energetyki Jądrowej przewiduje, że udział energii jądrowej w miksie energetycznym do 2045 r. będzie wynosił ok. 20%. Z kolei budowa bloków jądrowych umożliwi realizację celu neutralności klimatycznej zgodnie z postanowieniami porozumienia paryskiego z 2015 r. (emisje CO2).
NIK skontrolowała działania kluczowych podmiotów odpowiedzialnych za ten obszar w okresie od stycznia 2020 r. do 30 września 2024 r.: Ministerstwa Przemysłu, Państwowej Agencji Atomistyki, Biura Pełnomocnika Rządu do spraw Strategicznej Infrastruktury Energetycznej oraz Polskich Elektrowni Jądrowych sp. z o.o.
Z kontroli dowiesz się:
- jak przygotowano i realizowano Program PEJ,
- skąd wzięły się opóźnienia w realizacji harmonogramu Programu PEJ,
- jak opracowano model finansowy budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej,
- czy spółka Polskie Elektrownie Jądrowe była przygotowana do roli inwestora,
- jakie inwestycje towarzyszą budowie elektrowni jądrowej w Polsce,
- jak Prezes Państwowej Agencji Atomistyki monitorował zadania przewidziane w Programie PEJ.
Najważniejsze ustalenia
Wybór dostawcy technologii i budowy
W 2020 r., rządy Polski i USA podpisały umowę w sprawie współpracy w celu rozwoju programu energetyki jądrowej wykorzystywanej do celów cywilnych oraz cywilnego przemysłu jądrowego w RP. Jako potencjalnego partnera do budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej wskazano w niej partnera amerykańskiego
Ostatecznie wybór dostawcy technologii został zatwierdzony przez Radę Ministrów w 2022 r. w uchwale dotyczącej budowy wielkoskalowych elektrowni jądrowych. O wyborze technologii amerykańskiej zadecydowały – jak wskazuje uzasadnienie Uchwały – przesłanki polityczno-gospodarcze.
Przed podjęciem uchwały przez Radę Ministrów nie został opracowany model finansowo-biznesowy Programu PEJ. Powstał on dopiero dwa lata później, choć finansowanie, ze względu na skalę przedsięwzięcia, było kluczowe dla terminowej realizacji projektu.
Brak spójności kluczowych dokumentów
Program nie określał podstawowych zadań dla inwestora, czyli Spółki PEJ oraz dla Pełnomocnika Rządu ds. SIE, czyli dwóch kluczowych podmiotów biorących udział w procesie. Nie był spójny z Polityką Energetyczną Polski do 2040 r. (PEP2040) (drugim najważniejszym dokumentem definiującym zadania związane z budową elektrowni jądrowych).
Spółka PEJ, do chwili nabycia przez Skarb Państwa w 2021 r. wszystkich jej udziałów, była odpowiedzialna głównie za postępowanie przetargowe wyłaniające dostawcę technologii oraz wykonawcę elektrowni jądrowej. Nie miała ani wiedzy, ani doświadczenia w realizacji projektów energetycznych, nie była więc organizacyjnie i kadrowo przygotowana do pełnienia funkcji inwestora.
Opóźnienia w realizacji programu
W czasie realizacji Programu nie zostały dotrzymane terminy, od których zależało uruchomienie elektrowni zgodnie z harmonogramem. Nie został dotrzymany wskazany w Programie PEJ termin podpisania Umowy EPC w 2022 r (Engineering, Procurement and Construction – projektowanie, zaopatrzenie, budowa; taka umowa oznacza tzw. budowę „pod klucz”). Uzyskanie decyzji środowiskowej nastąpiło z prawie rocznym opóźnieniem, a opracowanie inżynierii finansowej – z trzyletnim. Z takim samym opóźnieniem ma zostać uruchomiony pierwszy blok elektrowni jądrowej (2036 rok), choć ustalenia kontroli wskazują, że może być ono jeszcze większe. Z kolei wniosek notyfikujący udzielenie spółce PEJ pomocy publicznej został przekazany do Komisji Europejskiej po prawie dwóch latach od podjęcia przez Radę Ministrów uchwały w sprawie budowy wielkoskalowych elektrowni jądrowych.
Częste zmiany kadrowe
Terminowej realizacji inwestycji nie sprzyjały częste roszady personalne. Zagadnienia związane z energetyką jądrową nadzorowało czterech ministrów klimatu i środowiska oraz minister przemysłu. Funkcję Pełnomocnika ds. SIE sprawowało sześć osób, tyle samo kierowało też pracami Zarządu Spółki PEJ, która dodatkowo nie miała opracowanej strategii zarządzania zasobami ludzkimi. Choć zatrudnienie w Spółce wzrosło ze 118 osób (na koniec 2019 r.) do 430 osób (w połowie roku 2024), nie określono ani kompetencji pracowników, ani dostosowania skali zatrudnienia do harmonogramu prac.
Nierzetelne monitorowanie działań
Działania Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki były niewystarczające do rzetelnej realizacji wszystkich zadań przewidzianych w Programie PEJ. Agencja w okresie objętym kontrolą nie opracowała i nie wdrożyła szczegółowych założeń obejmujących harmonogramy podejmowanych działań. W wyniku kontroli NIK PAA w 2025 r. wdrożyła działania naprawcze.
Wnioski
Najwyższa Izba Kontroli zwróciła się z wnioskiem m.in. do Ministra Przemysłu o aktualizację dokumentów strategicznych (obecnie za ten obszar odpowiada Ministerstwo Energii), w celu zapewnienia spójności pomiędzy Programem PEJ a Polityką Energetyczną Polski do 2040 r. Wnioski NIK dotyczyły również istotnych zagadnień związanych z warunkami umów zawieranych przez spółkę PEJ.
Z raportu zostały wyłączone informacje stanowiące tajemnice ustawowo chronione, w szczególności tajemnicę przedsiębiorstwa PEJ sp. z o.o.
Wcześniejsze kontrole:
NIK prowadzi obecnie kontrolę P/26/018 „Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego Polski w procesie kształtowania miksu energetycznego”. Kontrolerzy sprawdzają, czy działania administracji rządowej i przedsiębiorstw energetycznych, związane z kształtowaniem miksu energetycznego, zapewniają zachowanie bezpieczeństwa energetycznego kraju. Zakończenie kontroli planowane jest na II kwartał 2027 r.