Jak ułatwić organizacjom pozarządowym realizację zadań publicznych – trwają prace nad nowymi regulacjami
Pobierz informację o wynikach kontroliOrganizacje pozarządowe są dla samorządów ważnym partnerem, a ich zaangażowanie w realizację zadań publicznych pozwala zaspokajać potrzeby społeczności lokalnych. Choć kontrola wykazała, że współpraca samorządów z NGO przebiegała prawidłowo, pozostają jednak obszary wymagające poprawy. Duże wyzwanie dla tej współpracy stanowi zwiększenie zaangażowania stron we wspólne planowanie działań i systematyczna ocena efektów tego partnerstwa. NGO miały niewielki wpływ na tworzenie programów współpracy, a samorządy praktycznie nie oceniały jej efektów i nie kontrolowały realizacji zadań. Utrudniało to dopasowanie działań do rzeczywistych potrzeb lokalnych społeczności oraz zwiększało ryzyko nieefektywnego lokowania i wykorzystania środków publicznych.
Współpraca administracji publicznej, a zwłaszcza samorządu terytorialnego, z organizacjami pozarządowymi to jeden z fundamentów sprawnego i skutecznego funkcjonowania państwa i realizacja zasady pomocniczości wynikającej z Konstytucji RP. Włączanie NGO w lokalną politykę pomaga administracji skuteczniej wykonywać swoje zadania a mieszkańców angażuje w działania na rzecz rozwoju ich społeczności.
Z kontroli dowiesz się:
- jakie zadania publiczne samorządy najczęściej zlecały do realizacji przez NGO i jakie środki przeznaczano na te zadania,
- dlaczego większość samorządów współpracowała z NGO na podstawie rocznych umów i jakie możliwości dawałaby wieloletnia współpraca,
- czym skutkował brak zaangażowania NGO w diagnozowanie potrzeb i planowanie współpracy,
- jakie były skutki braku ewaluacji programów współpracy.
Najważniejsze ustalenia:
Krótkoterminowość współpracy
Wszystkie skontrolowane samorządy współpracowały z organizacjami pozarządowymi na podstawie rocznych programów współpracy. Umowy wieloletnie nie były powszechną praktyką i stanowiły jedynie ok. 10% zawieranych umów. Niepewność finansowania utrudniała organizacjom planowanie długoterminowe i zapewnienie ciągłości wsparcia dla beneficjentów. Dlatego w ocenie NIK wykorzystywanie wieloletniego planowania współpracy, zwłaszcza w obszarach wymagających ciągłości realizacji zadań, poprawiłoby stabilność działania organizacji, ograniczyło koszty po stronie samorządów i zapewniło beneficjentom bardziej przewidywalne wsparcie.
Potrzeba większego zaangażowania NGO w planowanie współpracy
Organizacje pozarządowe rzadko uczestniczyły w tworzeniu programów współpracy. W ponad połowie samorządów podczas konsultacji nie zgłaszały żadnych uwag ani propozycji. Najczęściej nie były też angażowane we wcześniejsze określanie potrzeb i planowanie współpracy. W efekcie programy w ograniczonym stopniu wykorzystywały wiedzę i doświadczenie organizacji. Nie zawsze też odpowiadały na rzeczywiste potrzeby lokalnej społeczności. Zasadne byłoby więc zwiększenie udziału NGO w diagnozowaniu potrzeb i przygotowywaniu programów współpracy.
Konieczne zróżnicowanie kierunków wsparcia
Największe środki samorządy przeznaczały na zaspokajanie podstawowych potrzeb społeczności lokalnych, takich jak wspieranie i upowszechnianie kultury fizycznej, pomoc społeczną oraz kulturę i sztukę. Ograniczone zasoby finansowe jednostek sprawiały, że na dalszy plan schodziły m.in. zadania z zakresu szeroko pojętych praw obywatelskich. Znaczenie takich działań dla jakości demokracji lokalnej i budowania odporności społeczności na kryzysy uzasadnia potrzebę ich dostrzeżenia i zwiększenia środków na ten cel.
Brak systematycznej i udokumentowanej ewaluacji
W zdecydowanej większości przypadków nie prowadzono systematycznej i udokumentowanej ewaluacji programów współpracy z organizacjami pozarządowymi. Ograniczało to możliwość rzetelnej oceny skuteczności podejmowanych działań, identyfikowania dobrych praktyk oraz eliminowania nieskutecznych rozwiązań. W związku z tym konieczna jest regularna analiza efektów działań i wykorzystywanie wniosków do doskonalenia dalszej współpracy.
Wnioski
Wniosek de lege ferenda do Rady Ministrów
NIK zwróciła się z wnioskiem do Rady Ministrów o zmianę ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie i określenie w ustawie minimalnego zakresu sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego z realizacji programu współpracy. Kontrola wykazała bowiem, że choć sprawozdania przygotowywano terminowo, zawarte w nich dane były niejednolite, a realizacji programów nie poddawano regularnej i udokumentowanej ewaluacji, której wyniki mogłyby pomóc w lepszym planowaniu działań na kolejne lata. Wnioskowane rozwiązanie wpisuje się w postulaty ekspertów dotyczące konieczności standaryzacji sprawozdawczości z realizacji programów współpracy.
Wnioski systemowe do Przewodniczącego Komitetu do Spraw Pożytku Publicznego
Izba wniosła o wydanie rekomendacji dotyczących standardów opracowywania programów współpracy oraz sprawozdań z ich realizacji, które zawierałyby wskazówki dotyczące m.in.:
- oceny realizacji programu i zawierania wyniku tej oceny w sprawozdaniach, tak by miała ona wymierny charakter i służyła ewaluacji współpracy, umożliwiając wyciąganie wniosków przydatnych dla jej kształtowania w kolejnych latach,
- ujmowania w programach i sprawozdaniach wszystkich istotnych aspektów współpracy,
- dobrych praktyk w opracowywaniu programów i sprawozdań.
Niezależnie od wniosków przekazanych kierownikom kontrolowanych jednostek, NIK zawnioskowała do wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i marszałków województw o:
- unikanie długiego rozliczania zadań realizowanych przez NGO, zapewnianie śladu rewizyjnego z weryfikacji składanych rozliczeń oraz informowanie organizacji o akceptacji rozliczenia dotacji lub zapewnienie dostępu do tej informacji,
- ograniczenie nakładania na organizacje pozarządowe nadmiernych obowiązków dokumentacyjnych podczas rozliczania zadania na rzecz przedstawienia niezbędnych dowodów potwierdzających jego wykonanie zgodnie z warunkami umowy,
- wykorzystywanie możliwości prowadzenia kontroli zlecanych zadań, pozwalającej kompleksowo zbadać sposób realizacji tych zadań.
Panel ekspertów w NIK
Po zakończeniu kontroli w siedzibie NIK odbył się panel ekspertów, podczas którego przedstawiciele organizacji pozarządowych i samorządu terytorialnego, a także administracji centralnej wymienili się doświadczeniami i omówili najważniejsze wyzwania dla współpracy tych sektorów. Uczestnicy zwrócili uwagę na potrzebę zmiany ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz wprowadzenia nowych rozwiązań, m.in. dodanie nowych trybów współpracy, które wzmocnią realizację zasady partnerstwa i uelastycznią zlecanie zadań publicznych. Zebrane wnioski zostały wykorzystane przez NIK w przygotowanej informacji o wynikach kontroli.
Co się zmieniło po zakończeniu kontroli:
- Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego w KPRM przychylił się do wniosku o wprowadzenie zmiany w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie dotyczącej określenia minimalnego zakresu sprawozdania z realizacji programu współpracy oraz zadeklarował, że kwestia zasad opracowywania i konsultowania programów współpracy będzie również doprecyzowana w ramach procedowanej nowelizacji ustawy.
- Przewodniczący Komitetu zadeklarował także rozpatrzenie potrzeby opracowania rekomendacji dotyczących standardów opracowania programów współpracy oraz sprawozdań z ich realizacji.
- 8 października 2026 r. do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów został wpisany projekt ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz niektórych innych ustaw (nr UD485). Projekt jest odpowiedzią na postulaty zgłaszane przez ekspertów i środowisko organizacji pozarządowych – potrzebę wprowadzenia usprawnień i ułatwienia partnerskiej współpracy sektora publicznego i społecznego. Zmiany mają dotyczyć także zawartości, zasad uchwalania i realizacji programów współpracy oraz struktury i treści sprawozdań z realizacji tych programów, o co wnosiła NIK w wyniku przeprowadzonej kontroli.
Pobierz cały raport NIK:
Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi
Pobierz