Informacja o wynikach kontroli realizacji przedsięwzięć termomodernizacyjnych w zasobach mieszkaniowych w latach 1999-2004 (I półrocze)

W wyniku przeprowadzonej kontroli NIK stwierdza, że pomimo podejmowania od ponad 10 lat działań mających na celu wprowadzenie zasad oszczędnego użytkowania energii, dopiero system wspierania przedsięwzięć termomodernizacyjnych wspierany przez Fundusz Termomodernizacji rozszerzył krąg zainteresowanych tymi przedsięwzięciami, m.in. o wszystkich właścicieli i zarządców budynków mieszkalnych i zbiorowego zamieszkania, lokalnych sieci ciepłowniczych lub lokalnych źródeł ciepła. W latach 1995-1997 funkcjonował system dotacji udzielanych spółdzielniom mieszkaniowym. Zastąpiła go ustawa z 18.12.1998 r. o wspieraniu przedsięwzięć termomodernizacyjnych, stanowiąca realizację zamierzeń Rządu określonych w „Założeniach polityki państwa w zakresie racjonalizacji użytkowania energii w sektorze komunalno - bytowym”. Zasadniczym jej celem było uzyskanie zmniejszenia zużycia energii dostarczanej m.in. do budynków mieszkalnych. Zgodnie z tą ustawą głównym źródłem finansowania przedsięwzięcia termomodernizacyjnego jest kredyt komercyjny, udzielany przez tzw. „banki kredytujące”, w wysokości do 80% kosztu przedsięwzięcia. Okres jego spłaty nie może przekroczyć 10 lat. Po spełnieniu warunków określonych w ww. ustawie inwestor może uzyskać pomoc w formie premii termomodernizacyjnej wypłacanej, za pośrednictwem BGK, ze środków budżetu państwa. Premia ta zmniejsza kredyt w banku kredytującym o 25% kwoty wykorzystanego kredytu. W latach 1999-2004 (I półrocze) podjęto, w całym kraju, realizację 2,5 tys. przedsięwzięć termomodernizacyjnych; ich koszt wyniósł ponad 450 mln zł, a przyznane premie przekroczyły kwotę 76,0 mln zł. Dzięki nim osiągnięto oszczędność kosztów energii przekraczającą 56 mln zł rocznie. Pomimo to - zdaniem NIK - osiągnięte efekty, w stosunku do prognozowanych w „Założeniach....”, były niewystarczające.W okresie 10 lat (licząc od daty wdrożenia programu racjonalizacji użytkowania energii) miała nastąpić istotna poprawa stanu technicznego ok. 50 tys. budynków, tj. rocznie ca 5 tys. W badanym okresie, tj. niemal 5 lat funkcjonowania tego programu, osiągnięto ok. 4% zakładanych efektów. Jedną z przyczyn tak niskich efektów w porównaniu do „Założeń..” było wprowadzenie w ustawie z 18.12.1998 r. procedur wydłużających proces przyznania premii termomodernizacyjnej. Dopiero nowelizacja ustawy w 2001 r. zmieniająca te zasady spowodowała, że od II półrocza 2001 r. zwiększyło się zainteresowanie termomodernizacją. Inną przyczyną była mało intensywna działalność informacyjna i edukacyjna. Nie podjęto bowiem działań związanych z proponowanym w „Założeniach ...” wprowadzeniem do programów szkół ponadpodstawowych treści dotyczących racjonalizacji użytkowania energii. Nie stworzono warunków dla prezentacji energooszczędnych budynków nowowznoszonych lub podlegających termomodernizacji. Nie wspierano tworzenia przez samorządy terytorialne sieci punktów konsultacyjnych, udzielających fachowych porad z zakresu termomodernizacji; nie było ich w żadnej ze skontrolowanych 7 gmin. W ramach jednorazowych akcji przekazywano jedynie materiały informacyjne, pn. „Mądry Polak przed budową - Dom przyjazny”. Uchybienia i nieprawidłowości ujawnione przez NIK wskazują na potrzebę kontroli zarówno beneficjentów jak i banków kredytujących inwestorów tych przedsięwzięć. Okazuje się bowiem, że w przypadku 7 inwestorów (na 35 skontrolowanych), tj. w 20%, BGK - na wniosek inwestora i po potwierdzeniu przez bank kredytujący spełnienia ustawowych wymogów - przyznał premie termomodernizacyjne, pomimo że m.in.: -prace przeprowadzono niezgodnie z wariantem optymalnym przyjętym w audycie lub o zawyżonym koszcie; -udzielono kredytu powyżej 80% kosztów realizacji przedsięwzięcia; -udzielono kredytu na termomodernizację budynków nie będących własnością samorządu terytorialnego. Stwierdzono też, że ponad połowa skontrolowanych beneficjentów premii termomodernizacyjnych popełniła uchybienia i nieprawidłowości, skutkujące naruszeniem prawa. Wykazano, że 17 na 35 skontrolowanych podmiotów, tj. 43% zrealizowało przedsięwzięcia z jedno lub dwukrotnym naruszeniem przepisów prawa: * 6 podmiotów (17% skontrolowanych), nie spełniło wymogów dotyczących formy projektu budowlanego określonych rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 3 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego, * 6 podmiotów w procesie realizacji 32 inwestycji (9%) prowadziło nierzetelnie dzienniki budowy, co stanowiło naruszenie ustawy Prawo budowlane oraz rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 26 czerwca 2002 r., * 9 podmiotów ( 26%) nie zgłosiło właściwemu organowi nadzoru budowlanego zamiaru realizacji inwestycji lub jej zakończenia, albo nieprawidłowo realizowało ten obowiązek, co było niezgodne z ustawą Prawo budowlane. * 3 inwestorów na 35 skontrolowanych, tj. 8,6% sporządziło audyty energetyczne dla 43 przedsięwzięć, po wcześniejszym - od 1 do 29 miesięcy - opracowaniu projektów budowlanych. Naruszono tym zasady uzyskania premii termomodernizacyjnej, określone w ustawie o wspieraniu przedsięwzięć termomodernizacyjnych stanowiące, że audyt energetyczny, wskazujący rozwiązania optymalne ze względu na koszy i oszczędności energii, stanowi założenia projektu budowlanego Stwierdzono, że 3 spośród 9 podmiotów zobowiązanych do wyboru wykonawcy prac termomodernizacyjnych z zastosowaniem zasad, formy i trybu zamówień publicznych, naruszyły przepisy ustawy o zamówieniach publicznych. Ponadto ustalono istotne zaangażowanie innych środków zaliczanych do finansów publicznych na finansowanie inwestycji energooszczędnych. Ponad 824 mln zł wykorzystano na wsparcie tych inwestycji na podstawie ustawy Prawo ochrony środowiska pod warunkiem uzyskania odpowiedniego efektu ekologicznego. Poszczególne Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, przy udzielaniu pożyczek i dotacji na ten cel, stosowały niejednolite wymagania oraz preferencje w stosunku do wymagań ustawy o wspieraniu przedsięwzięć termomodernizacyjnych. Np. przeprowadzona przez NIK kontrola działalności WFOŚiGW w Łodzi w latach 2000-2003 (I półrocze) wykazała, że w okresie tym przeznaczono 46,4 mln zł na dofinansowanie tych przedsięwzięć. Przy czym pożyczki i dotacje udzielano na podstawie złożonego wniosku, z wykazaniem efektu ekologicznego. W latach 1999-2004 (I półrocze) podstawowym źródłem zasilania Funduszu Termomodernizacji były środki budżetowe w wysokości 101,6 mln zł. Środki FT przeznaczone na przyznanie premii termomodernizacyjnej na rok 2004 zostały wyczerpane we wrześniu. Dotychczas nie podjęto starań - mimo zapisów „Założeń ...” - o zapewnienie możliwości uruchomienia środków z międzynarodowych instytucji finansowych, przeznaczonych na zasilenie tego Funduszu. Nie podjęto również działań, umożliwiających zasilenie Funduszu innymi środkami, tzw. pozabudżetowymi. Zdaniem NIK, realizacja programu racjonalizacji użytkowania energii w sektorze komunalno-bytowym, wymaga zdecydowanego przyspieszenia. Rozważyć należy zintensyfikowanie działań zmierzających do rozwoju programu termomodernizacji, przez: -uzgodnienie z Ministrem Edukacji wprowadzenia specjalistycznych bloków tematycznych do programów nauczania; -promocję efektywności energetycznej w środkach masowego przekazu; - przyspieszenia realizacji przykładowych rozwiązań termomodernizacyjnych i ich upowszechnianie. Zasadnymi byłyby działania w celu wprowadzenia obowiązku stosowania zasad wynikających z ustawy o wspieraniu przedsięwzięć termomodernizacyjnych w przypadkach finansowania inwestycji energooszczędnych środkami funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Celowe byłoby też przyspieszenie prac nad wdrożeniem dyrektywy Wspólnoty Europejskiej z 16 grudnia 2002 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków wraz z zastosowaniem znakowania energetycznego budynków.