NIK o nieskutecznej egzekucji dochodów z gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa

Do budżetu państwa trafia tylko część należnych dochodów z gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa w województwie łódzkim. Starostowie egzekwują je nieskutecznie, a skala zaległości z roku na rok rośnie. W roku 2020 suma zaległości była wyższa niż uzyskane dochody.

Starostwa pobierają opłaty za użytkowanie wieczyste i trwały zarząd często według stawek nawet sprzed 11 lat, gdyż nie aktualizują systematycznie wartości nieruchomości i wysokości opłat. Przewlekle prowadzą postępowania windykacyjne lub wręcz rezygnują z prób odzyskania kwot niezapłaconych.  Ponadto często nie mają wiarygodnych informacji o stanie należności. Kontrola stwierdziła bowiem liczne błędy w aspekcie ich ewidencji i wyceny w księgach rachunkowych. NIK ocenia, że problem ten może występować także w innych regionach kraju.

Zasób nieruchomości Skarbu Państwa stanowią nieruchomości będące własnością państwa, które nie zostały oddane w użytkowanie wieczyste oraz te, które są przedmiotem użytkowania wieczystego Skarbu Państwa. Dochody z tytułu gospodarowania nimi mają istotny udział w budżecie państwa. W przypadku województwa łódzkiego nieruchomości SP obejmują prawie 65 tys. hektarów, a dochody z gospodarowania nimi, pobierane przez powiaty, są głównym źródłem wpływów Wojewody. W latach 2018-2020 stanowiły od 31,3% do 35,5% budżetu województwa.

Gospodarowanie nieruchomościami Skarbu Państwa należy do zadań starosty, który w tym wypadku działa za Skarb Państwa i jednostkę samorządu terytorialnego. NIK sprawdziła czy powiaty województwa łódzkiego prawidłowo i skutecznie podejmowały te działania. Kontrola objęła działalność 14 starostw w latach 2018-2020.

Starostowie nieskutecznie egzekwują dochody należne budżetowi państwa z gospodarowania nieruchomościami. Skala zaległości z roku na rok rośnie, w roku 2020 suma zaległości była już wyższa niż uzyskane dochody. W roku 2018 zaległości wynosiły 67 mln zł przy 79 mln zł dochodów, natomiast w roku 2020 było to 76 mln zł wobec 68 mln zł. Największe zaległości dotyczyły opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości (42 - 49% zaległości) i odsetek (30 - 36% zaległości).

Porównanie dochodów do zaległości (opis grafiki poniżej)
Opis grafiki

Porównanie dochodów do zaległości

Rok Dochody wykonane Zaległości
2018 79740,5 tys. zł 67155,2 tys. zł
2019 80674,8 tys. zł 70464,3 tys. zł
2020 68222,7 tys. zł 76295,5 tys. zł

Źródło: dane uzyskane z Łódzkiego Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi oraz z kontroli NIK.

NIK zidentyfikowała błędne lub niezgodne z prawem działania starostów, które niekorzystnie wpływają na poziom dochodów budżetu państwa w tym aspekcie.

- Niedokonywanie aktualizacji wartości nieruchomości i wysokości opłat za ich użytkowanie, przy rosnących cenach nieruchomości. W przypadku 16 % nieruchomości w skontrolowanych 14 starostwach ostatnia aktualizacja miała miejsce przed 2010 rokiem, a dla 26% w latach 2010-2014.  Kontrolerzy stwierdzili skrajne przypadki, kiedy wycena nieruchomości pochodziła nawet sprzed prawie 30 lat. Także dla ponad 17% nieruchomości zabudowanych na cele mieszkaniowe, przekształconych 1 stycznia 2019 roku we własność, opłatę roczną będącą podstawą wyliczenia opłaty z tytułu przekształcenia ustalono lub zaktualizowano przed 2010 rokiem.

Daty ustalenia lub ostatniej aktualizacji opłat rocznych z tytułu trwałego zarządu i użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa (opis grafiki poniżej)
Opis grafiki

Daty ustalenia lub ostatniej aktualizacji opłat rocznych z tytułu trwałego zarządu i użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa

Rok naliczenia lub aktualizacji opłaty rocznej Liczba nieruchomości Powierzchnia nieruchomości
1991-2009 1042 (15,8%) 1806,9157 ha (31,1%)
2010-2014 1714 (25,9%) 887,6086 ha (15,3%)
2015-2017 1655 (25%) 1448,1824 ha (25%)
2018-2020 2198 (33,3%) 1661,1662 ha (28,6%)

Źródło: dane z kontroli NIK.

- Prowadzenie działań windykacyjnych nierzetelnie lub niezgodnie z obowiązującymi procedurami wewnętrznymi, co naruszało przepisy ustawy o finansach publicznych. W efekcie w latach 2018-2020 zaległości skontrolowanych powiatów z tytułu gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa wzrosły o prawie 27% i na koniec 2020 roku wyniosły 29,9 mln zł.  Uzyskane w tym okresie dochody zmalały natomiast o niemal 18 %, do 25,9 mln zł, czyli do kwoty niższej od stanu zaległości. Windykację z reguły ograniczano do kilkukrotnego wystawiania wezwań do zapłaty należności, przy czym opóźnienia w wysyłaniu pierwszych wezwań wynosiły nawet do 2,5 roku. Pozwy do sądu składano z opóźnieniem wynoszącym do 3,5 roku, a wnioski o nadanie nakazom zapłaty klauzuli wykonalności z opóźnieniem do niemal 6,5 roku. Kontrolerzy stwierdzili nawet sytuacje, kiedy przez prawie 6 lat nie kierowano spraw do egzekucji, pomimo posiadania tytułów wykonawczych.

- W dziewięciu starostwach stwierdzono błędy w księgach rachunkowych w zakresie ewidencji i wyceny należności, które negatywnie wpłynęły na jakość informacyjną sprawozdań budżetowych i finansowych. Dodatkowo w trzech starostwach stwierdzono nieprawidłowość polegającą na sporządzaniu sprawozdań budżetowych niezgodnie z danymi wynikającymi z ewidencji księgowej. Na koniec 2020 roku kwota rozbieżności wynosiła 3,1 mln zł. W kwestii ewidencji i wyceny należności nieprawidłowości polegały między innymi na nieaktualizowaniu wartości należności, nienaliczaniu odsetek od przeterminowanych należności, podwójnym ujmowaniu należności w ewidencji czy niezgodnym z przepisami umorzeniu należności. Na koniec 2020 roku łączna kwota tych nieprawidłowości wyniosła 6,5 mln zł.

Starostowie natomiast rzetelnie prowadzili postępowania w celu zbycia i przekazania w trwały zarząd nieruchomości Skarbu Państwa. Kontrolerzy szczegółowo zbadali 35 transakcji sprzedaży (33,3% wszystkich) oraz 20 przekazania w trwały zarząd (74,1% wszystkich). Ceny nieruchomości oraz opłaty roczne z tytułu trwałego zarządu ustalano w oparciu o aktualne operaty szacunkowe. Sprzedaży nieruchomości dokonywano we właściwym trybie i rzetelnie dokumentowano.

Starostowie także prawidłowo ustalali kwoty udziału powiatów w dochodach z tytułu gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa i terminowo odprowadzali dochody należne budżetowi państwa.

W wyniku kontroli NIK skierowała 12 zawiadomień do organów powołanych do ścigania przestępstw oraz rzecznika dyscypliny finansów publicznych. Osiem zawiadomień dotyczyło uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa, polegającego na podawaniu w księgach rachunkowych nierzetelnych danych. Cztery dotyczyły naruszeń dyscypliny finansów publicznych, między innymi niedochodzenia należności czy wykazywania w sprawozdaniach danych niezgodnych z danymi wynikającymi z ewidencji księgowej.

Wnioski

Mając na względzie istotny udział należności z tytułu gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa w dochodach budżetu państwa, NIK wnioskuje:

Do Wojewody Łódzkiego

O zapewnienie nadzoru nad należnościami i zaległościami z tytułu gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa, poprzez objęcie kontrolami zagadnień związanych z ich ewidencją i windykacją oraz o bieżące rozpatrywanie wniosków starostów o wyrażenie zgody na umorzenie należności.

Do Starostów

O wyeliminowanie przypadków długotrwałego braku aktualizacji opłat rocznych, poprawę skuteczności windykacji należności oraz zamieszczanie w księgach rachunkowych, a w konsekwencji sprawozdaniach budżetowych i finansowych, wiarygodnych danych o stanie należności i zaległości.

Materiały audiowizualne dla radia, TV i portali internetowych >>

Informacje o artykule

Data utworzenia:
21 października 2021 23:53
Data publikacji:
22 października 2021 08:00
Wprowadził/a:
Andrzej Gaładyk
Data ostatniej zmiany:
02 listopada 2021 15:14
Ostatnio zmieniał/a:
Andrzej Gaładyk

Przeczytaj treść ponownie