Niskie dochody – długie kolejki po mieszkanie od gminy

Liczba gospodarstw domowych oczekujących na mieszkanie od gminy wzrosła o 30 proc., a maksymalny czas czekania na lokale socjalne i komunalne wynosił odpowiednio 12 i 17 lat - wynika z raportu Najwyższej Izby Kontroli na temat skuteczności działań administracji publicznej na rzecz zaspokajania potrzeb mieszkaniowych osób o niskich dochodach.

Z uwagi na utrzymujący się od wielu lat deficyt mieszkań dostępnych dla gospodarstw domowych o niskich dochodach NIK wzięła pod lupę działania gmin w latach 2016-2019 (I półrocze) realizowane w ramach zadań własnych, jak również przy udziale pomocy finansowej z budżetu państwa na budownictwo komunalne.

Niska ściągalność należności za najem lokali, niewłaściwa polityka czynszowa, w tym nieegzekwowanie terminowych wpłat, w większości gmin skutkowały brakiem środków na pokrycie kosztów eksploatacyjnych zasobu mieszkaniowego oraz na modernizację i remonty. Tylko w trzech gminach przychody z czynszów pokrywały koszty bieżącej eksploatacji lokali, ale w żadnej nie wystarczyły one na pokrycie wydatków remontowo-modernizacyjnych. W konsekwencji doprowadziło to do wyłączania budynków i lokali z użytkowania ze względu na zły stan techniczny. Budynki wybudowane przed 1945 r. stanowią aż 81 proc. zasobu komunalnego kontrolowanych gmin, a liczba pustostanów wynosi około 50 tys.

Tylko dwie z jedenastu skontrolowanych gmin motywowały najemców lokali do spłaty zadłużenia. NIK pozytywne oceniła tę dobrą praktykę przekładającą się na zmniejszenie długu.

Liczba mieszkań komunalnych w zasobach gmin w Polsce (w tys.). Liczba mieszkań komunalnych w zasobach gmin spadła z 886,7 tys. mieszkań w 2015 r. do 840,4 tys. mieszkań w 2018 r. Źródło: dane GUS.

Nadal około 10 proc. Polaków zamieszkuje lokale przeludnione i w złym stanie technicznym. Według Eurostatu wskaźnik deprywacji (niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb dostosowanych do europejskich warunków życia) plasuje Polskę na piątym miejscu od końca w Europie.

Liczba zadłużonych mieszkań komunalnych. Dane - 2013: 379085, 2015: 335108, 2016: 403906, 2018: 390535. Źródło: dane GUS

Gminy, pomimo podejmowanych działań, nie doprowadziły do poprawy sytuacji osób oczekujących na mieszkania komunalne. W 11 kontrolowanych jednostkach samorządowych liczba gospodarstw domowych oczekujących na mieszkanie wzrosła o 30 proc, a czas oczekiwania na lokal wynosił nawet 17 lat. Z badań kwestionariuszowych obejmujących 622 gminy wynika, że w 73 proc. z nich potrzeby mieszkaniowe rodzin o niskich dochodach nie zostały zrealizowane.

Ponadto Najwyższa Izba Kontroli ustaliła, że gminy nie analizowały rzeczywistej sytuacji ekonomicznej lokalnej społeczności podczas diagnozowania potrzeb osób ubiegających się o pomoc mieszkaniową. Skutkiem tego mogło być niewłaściwe określenie wysokości kryterium dochodowego, a tym samym nieuzasadniony wzrost liczby gospodarstw domowych oczekujących na mieszkanie od gminy.

Obowiązujące uchwały o zasadach najmu lokali mieszkalnych (w czterech spośród jedenastu skontrolowanych gmin) nie zapewniały przejrzystości zasad w procedurze rozpatrywania wniosków i najmu mieszkań. Brakowało także jednolitych zasad sprawowania kontroli społecznej procesu najmu, co utrudniało precyzyjne kierowanie pomocy mieszkaniowej do osób wykluczonych ekonomicznie i najbardziej potrzebujących. Brak szczegółowych i jednolitych rozwiązań w tym zakresie nie zapewnia transparentności procesu przydziału mieszkań.

Wyniki kontroli wskazują na konieczność m.in. określenia minimalnych standardów kontroli społecznej, zmiany podejścia gmin do wieloletnich programów mieszkaniowych, w tym postrzegania ich jako elementu niezbędnego dla racjonalnej polityki mieszkaniowej, dostosowania zasad udzielania pomocy mieszkaniowej do rzeczywistych potrzeb mieszkańców gmin oraz opracowania i przyjęcia przez gminy długofalowej polityki remontowej zmierzającej do zatrzymania postępującej dekapitalizacji zasobu mieszkaniowego.

NIK pozytywnie oceniła natomiast podejmowanie przez gminy inwestycji służących zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych, jednak ich liczba tylko w niewielkiej części pokrywała potrzeby w tym zakresie, a blisko 77 proc. gmin (z 622 poddanych badaniu) nie oddało do użytkowania ani jednego budynku po 31 grudnia 2016 r.

Gminy w podziale na liczbę oddanych do użytkowania budynków po 1 stycznia 2016 r. do połowy 2019 r. Ogółem gminy: 622, 478 - nie wybudowano nowych budynków (76,8%); 71 - 1,2 budynki (11,6%); 61 - brak danych (9,8%); 10 - 3,4 budynki (1,6%); 1 - powyżej 4 budynków (0,2%). Źródło: badanie kwestionariuszowe NIK.

Gminy finansują gospodarkę mieszkaniową głównie ze środków własnych, posiłkując się częściowo środkami pozyskiwanymi z Funduszu Dopłat z Banku Gospodarstwa Krajowego. NIK pozytywnie oceniła działania Ministra dotyczące uproszczenia procedury składania wniosków do BGK o dofinansowanie przedsięwzięć gminnych poprzez likwidację ograniczeń czasowych ich składania.

Wieloletnie programy gospodarowania zasobem mieszkaniowym - jeśli w ogóle istnieją - są często niekompletne. Zdarza się też, że nie są w pełni realizowane, co utrudnia podejmowanie racjonalnych decyzji dotyczących gospodarowania zasobami mieszkaniowymi gmin.

Minister właściwy do spraw budownictwa i mieszkalnictwa opracował projekt Narodowego Programu Mieszkaniowego (NPM) oraz rozwiązania prawne umożliwiające jego wdrożenie, co Izba ocenia pozytywnie. Minister opracował też i wdrożył zmiany w instrumentach finansowego wspierania rozwoju budownictwa komunalnego i utrzymania w należytym stanie technicznym mieszkaniowego zasobu gmin. Działania Ministra mogą uelastycznić sposób zarządzania przez gminy komunalnymi zasobami lokalowymi poprzez likwidację omówionych wyżej nieprawidłowości i słabości systemowych, choć większość wprowadzonych zmian dotyczyć będzie umów najmu zawartych już po wejściu w życie nowych przepisów.

W ocenie NIK, do 21 kwietnia 2019 r. przepisy ustawy o ochronie praw lokatorów znacznie ograniczały odzyskiwanie lokali do ponownego dysponowania nimi na rzecz gospodarstw domowych o niskich dochodach. Zainicjowane przez ministra właściwego do spraw budownictwa zmiany wprowadzone w ustawie o ochronie praw lokatorów zwiększyły kompetencje gmin w gospodarowaniu zasobem komunalnym poprzez m.in. możliwość podwyższenia czynszu w razie poprawy sytuacji materialnej najemcy czy rozwiązania umowy najmu, gdy najemca posiada tytuł prawny do innego lokalu nie tylko w danej miejscowości, ale również pobliskiej. Obecne narzędzia pozwalają gminom bardziej elastycznie i racjonalnie gospodarować mieszkaniowym zasobem. Przepisy te weszły jednak w życie 21 kwietnia 2019 r., więc na ocenę ich skutków należy jeszcze poczekać.

Wnioski

Do Ministra Rozwoju

  • podjęcie prac legislacyjnych w celu zdefiniowania minimalnych standardów kontroli społecznej procesu najmu lokali komunalnych, jakie gminy winny zapewnić przy realizacji potrzeb mieszkaniowych lokalnej społeczności;
  • wypracowanie z GUS i Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej sposobów pozyskiwania danych niezbędnych do sporządzania sprawozdań z realizacji NPM w celu uczynienia z nich rzetelnego źródła aktualnych informacji, umożliwiającego dokonywanie Radzie Ministrów oceny efektywności i skuteczności realizowanego programu.

Do gmin

  • prowadzenie działań służących realizacji potrzeb mieszkaniowych gospodarstw domowych o niskich dochodach na podstawie aktualnych i rzetelnie sporządzonych wieloletnich programów gospodarowania mieszkaniowym zasobem gmin;
  • dostosowanie zasad udzielania pomocy mieszkaniowej do zdiagnozowanych rzeczywistych lokalnych potrzeb mieszkańców oraz dostępnych form ich zaspakajania;
  • zapewnienie przejrzystości procesu rozpatrywania i załatwiania wniosków o najem lokali mieszkalnych wykorzystując w tym celu kontrolę społeczną;
  • prowadzenie długofalowej racjonalnej polityki remontowej zapobiegającej dekapitalizacji zasobu poprzez skuteczniejsze wykorzystanie dostępnych źródeł finansowych.

Materiały audiowizualne dla radia, TV i portali internetowych >>

Informacje o artykule

Data utworzenia:
05 sierpnia 2020 14:46
Data publikacji:
06 sierpnia 2020 08:00
Wprowadził/a:
Andrzej Gaładyk
Data ostatniej zmiany:
06 sierpnia 2020 08:06
Ostatnio zmieniał/a:
Andrzej Gaładyk

Przeczytaj treść ponownie