Warto zobaczyć na stronie nik.gov.pl

Środowiskowe domy samopomocy zapewniają wsparcie, ale kolejki do nich rosną

Pobierz informację o wynikach kontroli ▸

Środowiskowe domy samopomocy (ŚDS) zapewniały osobom z zaburzeniami psychicznymi warunki do zwiększania zaradności i samodzielności życiowej oraz integracji społecznej. Jednak wzrostowi zapotrzebowania na takie wsparcie nie towarzyszył adekwatny wzrost liczby ŚDS i dostępnych w nich miejsc.

Kontrola NIK objęła lata 2022-2024 i wykazała, że minister właściwy ds. zabezpieczenia społecznego powinien skuteczniej wspierać prowadzenie i rozwój tego rodzaju placówek. Liczba osób z zaburzeniami psychicznymi stale wzrasta – w 2022 r. zaburzenia zdiagnozowano u ponad 1,7 mln dorosłych Polaków, a w 2024 r. już u ponad 1,9 mln osób (co oznacza wzrost o ponad 13 proc.). Tymczasem liczba ośrodków nie zmieniła się znacząco, a kolejki oczekujących na przyjęcie do skontrolowanych ŚDS zwiększyły się o 1/3.

Kontrolą objęto Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, pięć urzędów wojewódzkich, cztery samorządy gminne i samorząd powiatowy oraz 16 jednostek prowadzących lub zlecających prowadzenie ŚDS.

Z kontroli dowiesz się:

z jakiego wsparcia mogą skorzystać osoby z zaburzeniami psychicznymi, jaką rolę pełnią ŚDS i jaki jest zakres wsparcia,
jakie są koszty działalności takich domów i o ile wzrosły w latach 2022-2024,
jak rozwijana jest sieć ŚDS i jak likwidowane są „białe plamy” w województwach,
o dobrych praktykach, takich jak gospodarne wykorzystanie środków na finansowanie zajęć terapeutycznych,
czy osoby z zaburzeniami psychicznymi mają możliwość zmiany placówki w systemie rehabilitacji zawodowej i społecznej, w zależności od postępów terapeutycznych.

Najważniejsze ustalenia

„Białe plamy” w województwach

Przyjęty przez ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego cel likwidacji „białych plam”, zakładający co najmniej jeden ŚDS w powiecie, opierał się na niepełnym rozpoznaniu, analizie i ocenie rzeczywistej liczby osób z zaburzeniami psychicznymi. Słabość procesu identyfikacji potrzeb takich osób utrudniła ocenę właściwego rozmieszczenia placówek. W konsekwencji, choć od 2017 r. liczba „białych plam” zmniejszyła się o ponad 56 proc., nie osiągnięto ustalonego przez ministra celu.

Nieumiejętne pozyskiwanie i korzystanie z danych

Skala i zakres potrzeb osób z zaburzeniami psychicznymi nie były w pełni rozpoznane, ponieważ kontrolowane podmioty w większości korzystały z danych ograniczających się do liczby ośrodków wsparcia, ich miejsc statutowych (na ile miejsc został utworzony ośrodek) i liczby uczestników. Nie obejmowały one osób ujętych w statystycznych danych medycznych Ministerstwa Zdrowia, powiatowych zespołów ds. orzekania niepełnosprawności, czy lokalnych poradni zdrowia psychicznego, które wymagały lub były potencjalnie zainteresowane wsparciem świadczonym przez ŚDS.

Zespoły wspierająco-aktywizujące

We wszystkich skontrolowanych ŚDS osobom z zaburzeniami psychicznymi zapewniono usługi odpowiednie do ich potrzeb w ramach indywidualnych lub zespołowych treningów samoobsługi i umiejętności społecznych. Taką pomoc świadczyły zespoły wspierająco-aktywizujące (ZWA), składające się z kierownika ŚDS i pracowników merytorycznych. Jednak w co trzecim skontrolowanym domu nie osiągnięto wymaganego wskaźnika zatrudnienia pracowników ZWA, co z kolei wynikało z poziomu proponowanych stawek wynagrodzeń. W 1/3 skontrolowanych ŚDS pracownikom nie zagwarantowano również koniecznych szkoleń.

Możliwość zmiany placówki w następstwie osiągnięcia efektów terapeutycznych

Prawidłowo zorganizowana sieć ŚDS powinna umożliwiać przechodzenie do nich osobom z innego rodzaju placówek. Uczestnicy placówek funkcjonujących w systemie rehabilitacji zawodowej i społecznej lub systemie pomocy społecznej (zwłaszcza: środowiskowych domów samopomocy, domów pomocy społecznej, warsztatów terapii zajęciowej czy zakładów aktywności zawodowej) powinni mieć zapewnioną możliwość ich zmiany w zależności od postępów terapeutycznych. Tymczasem spośród uczestników warsztatów terapii zajęciowej, którzy powinni trafić do ŚDS, co czwarty nie miał takiej możliwości z uwagi na brak wolnych miejsc w pobliskim ośrodku albo z powodu braku takiego ośrodka w okolicy.

Kluczowe wnioski

Do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej i do wojewodów o:

rozwijanie lub dostosowanie sieci ŚDS adekwatnie do realnych potrzeb osób z zaburzeniami psychicznymi, z uwzględnieniem danych o zachorowalności, liczby potencjalnych uczestników, czasu oczekiwania na przyjęcie i możliwości przechodzenia uczestników z innych rodzajów placówek w zależności od postępów terapeutycznych.

Do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o:

ustalanie przez wojewodów w ten sam sposób miesięcznej dotacji z budżetu państwa na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia ośrodków wsparcia, z uwzględnieniem frekwencji uczestników na zajęciach terapeutycznych,
opracowanie i przekazanie do wojewodów wytycznych określających minimalne wymagania dotyczące organizacji, rodzaju i jakości usług w klubach samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi, które są finansowane ze środków budżetowych.