Organizacja egzaminów eksternistycznych w systemie oświaty

Celem kontroli, przeprowadzonej na zlecenie Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży Sejmu RP, była ocena funkcjonowania systemu egzaminów eksternistycznych, przeprowadzonych przez państwowe komisje egzaminacyjne w latach 2002-2004. Na system ten składają się egzaminy z przedmiotów zawartych w planach nauczania wszystkich typów szkół w systemie oświaty, z wyjątkiem szkół medycznych. Kontrolę przeprowadzono w 26 jednostkach, w tym: w 6 z 16 kuratoriach oświaty i 20 z 299 centrach kształcenia ustawicznego i zespołach szkół dla dorosłych (6,7%), przy których powołano państwowe komisje egzaminacyjne. W latach 2002-2004 średniorocznie w Polsce dokształcało się około 1,5 mln osób, tj. 8-10% pracujących w gospodarce (w krajach UE, przez rozszerzeniem, korzysta z tej formy nauki około 20% pracujących). Szacuje się, że w Polsce każdy zatrudniony poświęca na szkolenie w formach zorganizowanych średnio około 2 godzin rocznie (w krajach UE około 70 godzin rocznie). W latach 2002-2004 do egzaminów eksternistycznych przystąpiło rocznie około 100 tys. osób. Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia organizację egzaminów eksternistycznych w systemie oświaty. Ocena ta wynika ze stwierdzenia we wszystkich skontrolowanych jednostkach istotnych nieprawidłowości, polegających na naruszeniu obowiązujących przepisów prawa, tj.: 1) niezachowaniu przewidzianego przepisami prawnymi trybu powoływania państwowych komisji egzaminacyjnych (w 5 z 6 kuratoriach, tj. 83,3%), 2) niezgodnej z przepisami procedury przebiegu egzaminów we wszystkich skontrolowanych centrach kształcenia ustawicznego i zespołach szkół oraz nierzetelnym dokumentowaniu prac komisji egzaminacyjnych (w 17 centrach kształcenia ustawicznego i zespołach szkół, tj. 85%), 3) pomijaniu przez wszystkie skontrolowane kuratoria oświaty, w ramach prowadzonego nadzoru pedagogicznego, problematyki organizacji egzaminów eksternistycznych, 4) niezgodnym z przepisami ustawy o rachunkowości prowadzeniu dokumentacji finansowo - księgowej, we wszystkich skontrolowanych centrach kształcenia ustawicznego i zespołach szkół. Kontrola ujawniła fakty, które powodowały zagrożenie korupcją, dotyczące zwłaszcza: łączenia funkcji członka zespołu egzaminacyjnego z prowadzeniem odpłatnie zajęć na kursie przygotowującym do egzaminu (wątpliwość co do bezstronności członka komisji egzaminacyjnej), dowolności w zakresie zawierania porozumień z organizatorami kształcenia kursowego, zaniedbywania dokumentowania egzaminów oraz braku kontroli wewnętrznej. W związku z ujawnieniem w 2 przypadkach (Centrum Kształcenia Ustawicznego w Kętrzynie i Zespół Szkół nr 42 w Warszawie) faktów wskazujących na podejrzenie popełnienia przez dyrektorów tych jednostek przestępstwa, polegającego na prowadzeniu ksiąg rachunkowych niezgodnie z przepisami ustawy o rachunkowości, Najwyższa Izba Kontroli skierowała w tych sprawach zawiadomienie do Prokuratury. W celu wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości, w ocenie NIK, Minister Edukacji Narodowej powinien: podjąć działania zmierzające do wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości, dokonać oceny organizacji egzaminów eksternistycznych, oraz rozważyć zakres ułatwień w dostępie do różnych poziomów, form i metod kształcenia ustawicznego i zdobywania umiejętności. Kuratorzy oświaty powinni: uwzględnić w planach nadzoru pedagogicznego, w szerszym niż dotychczas zakresie, problematykę organizacji egzaminów eksternistycznych oraz systematycznie dokonywać zewnętrznego mierzenia jakości pracy państwowych komisji egzaminacyjnych i placówek publicznych i niepublicznych prowadzących kształcenie kursowe przygotowujące do tych egzaminów tak, aby każda z tych komisji i placówek podlegała całościowej ocenie przynajmniej raz na 5 lat. Organy prowadzące centra kształcenia ustawicznego i zespoły szkół dla dorosłych powinny zwiększyć nadzór nad prowadzonymi szkołami i placówkami w zakresie gospodarowania środkami finansowymi pochodzącymi z opłat od osób za egzaminy eksternistyczne, ze szczególnym uwzględnieniem prawidłowości ich ustalania. Przewodniczący państwowych komisji egzaminacyjnych powinni zaniechać łączenia funkcji członka zespołu egzaminacyjnego z prowadzeniem zajęć na kursie przygotowującym do egzaminu eksternistycznego oraz zaprzestać organizowania tych egzaminów poza siedzibą komisji. Dyrektorzy centów kształcenia ustawicznego i zespołów szkół powinni: dokumentować organizację egzaminów eksternistycznych w zakresie ustalonym w przepisach prawnych, przeprowadzać wewnętrzne mierzenie jakości nadzorowanej przez siebie placówki (a raz w roku szkolnym opracowywać raport z przeprowadzonego mierzenia), prowadzić wyodrębnioną ewidencję księgową wpływów i wydatków związanych z egzaminami eksternistycznymi oraz opracować zasady i kryteria zawierania porozumień z organizatorami kształcenia kursowego. Opracowano w Departamencie Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego NIK