Gospodarowanie przez starostów nieruchomościami stanowiącymi własność Skarbu Państwa

Celem kontroli było dokonanie kompleksowej oceny realizacji przez starostów i prezydentów miast na prawach powiatu zleconych im ustawowo zadań z zakresu administracji rządowej, dotyczących gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa. Kontrola została przeprowadzona we wszystkich urzędach wojewódzkich, 17 starostwach powiatowych, 16 urzędach miast na prawach powiatu oraz w 4 jednostkach miejskich prowadzących ewidencję nieruchomości lub gospodarujących nieruchomościami Skarbu Państwa. Ustalenia kontroli uprawniały do sformułowania negatywnej oceny sposobu gospodarowania przez skontrolowanych starostów nieruchomościami skarbowymi oraz sprawowania przez wojewodów kontroli nad gospodarowaniem tymi nieruchomościami. Z 34 objętych kontrolą starostów w działaniach 29 (85,3%), stwierdzono istotne nieprawidłowości, dające podstawy do oceny o gospodarowaniu nieruchomościami Skarbu Państwa w sposób nielegalny, nierzetelny i niegospodarny. Starostowie nie posiadali udokumentowanych informacji o wszystkich nieruchomościach, w stosunku do których reprezentują Skarb Państwa. Prawie połowa objętych kontrolą starostów (47%) nielegalnie i nierzetelnie ewidencjonowała te nieruchomości. Ponieważ blisko połowa z objętych kontrolą starostów posiadało nierzetelne dane dotyczące nieruchomości Skarbu Państwa, sporządzali oni nieprawdziwe zbiorcze powiatowe zestawienia danych objętych ewidencją gruntów i budynków. Pomimo, że co najmniej 25% nieruchomości skarbowych nie posiadało uregulowanego stanu prawnego, to tyko 12 starostów (35,3%) podejmowało działania w zakresie regulacji stanu prawnego nieruchomości. Starostowie nie wykorzystywali możliwości znacznego zwiększenia dochodów budżetu państwa i budżetów powiatów. Obok trudnej sytuacji ekonomiczno-finansowej wielu dłużników (podmioty w upadłości, w likwidacji), istotny wpływ na niewykonanie należnych dochodów miały niedostateczne działania starostów w podejmowaniu czynności windykacyjnych oraz niekorzystanie przez nich z uprawnienia do przeszacowania wartości udostępnianych nieruchomości i aktualizowania opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego i trwałego zarządu nieruchomościami. Działaniem niegospodarnym było zaniechanie udostępniania nieruchomości będących w zasobie nieruchomości Skarbu Państwa. Starostowie 19 powiatów (55,9%) nie sporządzali planów wykorzystania zasobu nieruchomości Skarbu Państwa, a 5 starostów (14,7%) nie prowadziło nawet ewidencji tego zasobu. Przeprowadzona po zakończeniu kontroli analiza wykazała, że wydatkowanie jednej złotówki ze środków dotacji celowych na finansowanie aktualizacji opłat rocznych z tytułu trwałego zarządu i wieczystego użytkowania nieruchomości Skarbu Państwa, przyniosło wpływy w wysokości 66,20 zł. Stwierdzone nieprawidłowości dotyczące udostępniania i zbywania nieruchomości, aktualizacji stawek opłat rocznych za korzystanie z nieruchomości Skarbu Państwa, naliczania i poboru wierzytelności, umarzania i naliczania odsetek wskazują – zdaniem NIK – na możliwość istnienia lub powstania mechanizmów korupcjogennych, polegających zwłaszcza na nierówności w dostępie do informacji o zbywanych i udostępnianych nieruchomościach oraz na dowolności w postępowaniu urzędników. Jedną z ważnych przyczyn niewywiązywania się przez starostów z obowiązków gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa w sposób zgodny z zasadami prawidłowej gospodarki, były zbyt niskie kwoty dotacji celowych z budżetu państwa przekazanych na realizację tych zadań. Przyznane starostom w latach 2003 − 2005 dotacje na finansowanie zadań zleconych z zakresu gospodarowania nieruchomościami skarbowymi były niższe o 52,5% od zgłoszonych potrzeb i nie pozwalały na sfinansowanie wielu niezbędnych wydatków. Pozytywnie oceniono wykorzystanie dotacji celowych przeznaczonych starostom na finansowanie gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa. W ocenie NIK, jedną z przyczyn nieprawidłowości dotyczących gospodarowania przez starostów nieruchomościami Skarbu Państwa było również to, że wojewodowie nienależycie wywiązywali się z obowiązku sprawowania kontroli działalności starostów w tym zakresie. Działania kontrolne wojewodów skupiały się przede wszystkim na pozyskiwaniu i odprowadzaniu dochodów budżetowych z tytułu gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa oraz na prawidłowym wykorzystaniu dotacji na zadania z zakresu administracji rządowej. Wynikało to z tego, że zdecydowana większość wojewodów nie posiadała nawet pełnej wiedzy co do liczby i powierzchni nieruchomości Skarbu Państwa na terenie województwa. Wojewodowie nie posiadali zatem rozeznania z tytułu jakich należności można planować dochody, jakie rezerwy tkwią w udostępnianiu nieruchomości Skarbu Państwa, jak też w zakresie potrzeb dotowania realizacji zleconego zadania. Wojewódzcy inspektorzy nadzoru geodezyjnego i kartograficznego podejmowali co prawda kontrole prawidłowości prowadzenia przez starostów ewidencji gruntów i budynków, jednakże wpływ tych kontroli na gospodarowanie przez starostów nieruchomościami Skarbu Państwa był niezauważalny, mając na uwadze skalę stwierdzonych (podczas kontroli w starostwach) nieprawidłowości w zakresie prowadzenia ewidencji gruntów i budynków. Główny Geodeta Kraju tylko w niewielkim zakresie zapewniał warunki techniczno-organizacyjne do wykonywania przez starostów modernizacji ewidencji gruntów i budynków. W związku z tym, że niektórzy starostowie wykazywali dane niezgodne ze stanem rzeczywistym w powiatowych zbiorczych zestawieniach danych objętych ewidencją gruntów i budynków, także Główny Geodeta Kraju sporządzał nierzetelne krajowe zbiorcze zestawienia ww. danych. Wdrażanie komputerowej ewidencji gruntów i budynków, na podstawie ustawy Prawo geodezyjne i kartograficzne oraz rozporządzenia Ministrów Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków, a następnie rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001 r., nie uwzględniało potrzeby jednoznacznego zdefiniowania danych i wprowadzenia ujednoliconych baz danych. W konsekwencji, na koniec 2004 r. starostowie do prowadzenia ewidencji gruntów i budynków wykorzystywali na terenie kraju 31 różnych programów komputerowych. Budowa tych programów i opis zawartych w nich danych uniemożliwiały łatwe i powszechne udostępnianie przez starostów danych ewidencyjnych w formie plików komputerowych oraz wymiany danych ewidencyjnych pomiędzy prowadzoną ewidencją, a innymi ewidencjami i rejestrami zgodnie z wymogami ww. rozporządzenia z 29 marca 2001 r. Dlatego też do tej pory nie ma systemowych możliwości monitorowania/kontrolowania tych danych na szczeblu wojewódzkim – marszałek, wojewoda czy krajowym – Główny Geodeta Kraju. Skala i rodzaj nieprawidłowości stwierdzonych w gospodarowaniu przez starostów nieruchomościami Skarbu Państwa, wskazywały na potrzebę podjęcia wielokierunkowych działań w celu poprawy gospodarowania tymi nieruchomościami. W związku z tym NIK wystąpiła m.in. o nowelizację ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w zakresie ewidencjonowania nieruchomości Skarbu Państwa, planowania wykorzystania zasobu nieruchomości Skarbu Państwa oraz poprzez wprowadzenie obowiązków informacyjnych i sprawozdawczych starostów na rzecz wojewodów dotyczących sposobu gospodarowania nieruchomościami. Ponadto NIK wskazała na potrzebę podjęcia przez Prezesa Rady Ministrów szybkich działań nadzorczych wobec wojewodów, mających na celu poprawę gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa. Finansowe rezultaty kontroli obejmują nieprawidłowości w wymiarze finansowym w kwocie 131.566 tys. zł oraz korzyści finansowe w kwocie 5.231 tys. zł.