Informacja o wynikach kontroli wykorzystania dotacji budżetowych na restrukturyzację zatrudnienia w górnictwie węgla kamiennego w 2004 r., z uwzględnieniem środków pożyczki Banku Światowego

Celem kontroli, przeprowadzonej w okresie od 1 lutego do 30 kwietnia 2005 r., było zbadanie prawidłowości przyznawania, wykorzystania i rozliczania w 2004 r. środków dotacji budżetowej na restrukturyzację zatrudnienia w górnictwie węgla kamiennego, pochodzącej częściowo z pożyczki Banku Światowego. Podobnie jak w przypadku kontroli likwidacji kopalń, przeprowadzenie niniejszej kontroli miało służyć realizacji uzgodnień Najwyższej Izby Kontroli i Banku Światowego w zakresie wykorzystania wyników kontroli wykonanej przez NIK do przeprowadzenia przez Bank Światowy oceny wykorzystania pożyczki przez jej beneficjentów. W 2004 roku Minister Gospodarki i Pracy, realizując rządowy program restrukturyzacji górnictwa, przekazał przedsiębiorstwom górniczym dotację na restrukturyzację zatrudnienia w łącznej kwocie 568.775 tys. zł, z czego 3.897 tys. zł podmioty te zwróciły (do dnia 25 stycznia 2005 r.) jako dotację niewykorzystaną, a kwotę 564.878 tys. zł wykorzystały zgodnie z przeznaczeniem. Kontrolę przeprowadzono w 5 przedsiębiorstwach górniczych, które wydatkowały największe kwoty dotacji (łącznie ponad 97 % dotacji wydatkowanych w 2004 r. – wykres 2 - zał. 2005141_slajdy.ppt), a mianowicie: Kompanii Węglowej S.A. w Katowicach, Katowickim Holdingu Węglowym S.A. w Katowicach, Jastrzębskiej Spółce Węglowej S.A. w Jastrzębiu Zdroju, Spółce Restrukturyzacji Kopalń S.A. w Katowicach, Bytomskiej Spółce Restrukturyzacji Kopalń Sp. z o.o. w Bytomiu. Ponadto kontrolą objęto jednostki wykonujące zadania związane z nadzorem nad realizacją restrukturyzacji górnictwa, rozliczaniem dotacji i obsługą pożyczki Banku. Jednostkami tymi były: Agencja Rozwoju Przemysłu S.A., Ministerstwo Gospodarki i Pracy oraz Ministerstwo Finansów. Ważniejsze ustalenia kontroli 1. Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła wykorzystanie w 2004 roku kwoty 564.878 tys. zł środków z dotacji budżetowej, pochodzących częściowo z pożyczki Banku Światowego, przeznaczonych na restrukturyzację zatrudnienia w górnictwie węgla kamiennego. W ocenie NIK środki te zostały wydatkowane na cele wskazane w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. , w sposób określony w rozporządzeniu z dnia 11 lutego 2004 r. i umowie pożyczki z dnia 19 kwietnia 2004 r., a mianowicie (wykres 3 - zał. 2005141_slajdy.ppt): • na kontynuację świadczeń wynikających z ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do gospodarki rynkowej i szczególnych uprawnieniach gmin górniczych – kwotę 478.617 tys. zł (84,7% dotacji), • Na świadczenia górnicze dla pracowników zatrudnionych pod ziemią (instrument restrukturyzacji przewidziany w rządowym programie restrukturyzacji i ustawie z 28 listopada 2003 r.)– kwotę 85.543 tys. zł (15,2% dotacji) • Na instrumenty aktywizująco-adaptacyjne (wynikające z rządowego programu restrukturyzacji i ustawy z 28 listopada 2003 r.) skierowane do pracowników zatrudnionych na powierzchni – 717 tys. zł (0,1% dotacji). Udział środków Banku Światowego w przekazanych do przedsiębiorstw górniczych dotacjach wyniósł w 2004 r. łącznie 445.322 tys. zł (101,5 mln Euro,). Środki te zostały wydatkowane zgodnie z postanowieniami umowy pożyczki i stanowiły 78,4 % dotacji przekazanej przedsiębiorstwom górniczym. (wykres 4 - zał. 2005141_slajdy.ppt) 2. Rozliczenia miesięczne i roczne z wydatkowania dotacji budżetowej były sporządzane rzetelnie, choć stwierdzono w tym zakresie nieprawidłowości stanowiące naruszenia przepisów rozporządzenia z dnia 11 lutego 2004 r. W czterech skontrolowanych podmiotach (KHW, JSW, SRK, BSRK) w miesięcznych rozliczeniach z wykorzystania dotacji wykazywano – jako kwoty dotacji wykorzystanej – naliczone, lecz jeszcze nie wydatkowane środki m.in. z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych. Zdaniem NIK powyższa praktyka jest niezgodna z wymogami określonymi w rozporządzeniu z dnia 11 lutego 2004 r., w myśl których rozliczenie miesięczne powinno zawierać kwoty wypłaconych świadczeń, oraz odprowadzonych składek i zaliczek na podatek. Ponadto stwierdzono, że w rozliczeniu rocznym Spółki Restrukturyzacji Kopalń - wykazano (jako kwoty dotacji wykorzystanej w 2004 r.) –kwotę 2,5 mln zł wydatkowaną w styczniu 2005 r. na opłacenie składek na ubezpieczenie społeczne i zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych. Sporządzenie rozliczenia w wyżej opisany sposób, stanowiło naruszenie § przepisów rozporządzenia z dnia 11 lutego 2004r., zgodnie z którym rozliczenia roczne winny zawierać wyłącznie kwoty wydatkowane w okresie 1 stycznia-31 grudnia danego roku . Dane zawarte w rozliczeniach dotacji były zgodne z danymi zawartymi w ewidencji księgowej Ministerstwa Gospodarki i Pracy oraz jednostek wykorzystujących dotacje. Raporty Monitoringu Finansowego z wykorzystania pożyczki Banku Światowego i realizacji projektu (zwane dalej „FMR”) prezentowały rzetelny i prawdziwy obraz operacji dokonywanych za pomocą środków pożyczki BŚ, pomimo stwierdzonych uchybień w zakresie ich sporządzania przez Agencję Rozwoju Przemysłu S.A. związanych z niewłaściwą prezentacją liczby osób korzystających ze świadczeń. Dane zawarte w FMR-ach były zgodne z danymi ujętymi w ewidencji księgowej Ministerstwa Gospodarki i Pracy oraz ewidencją operacji na rachunku specjalnym prowadzonym przez Ministra Finansów dla potrzeb obsługi pożyczki w Narodowym Banku Polskim. 3. Jak już wspomniano na wstępie, w przedsiębiorstwach górniczych badania kontrolne przeprowadzono z zastosowaniem tzw. podejścia wspartego systemowo. System kontroli wewnętrznej w jednostkach wykorzystujących dotację, w tym system rachunkowości, funkcjonował prawidłowo i zapewniał bieżącą kontrolę prawidłowości wydatkowania środków dotacji. W toku badań szczegółowych, na podstawie analizy dokumentów związanych z wylosowanymi wypłatami - tj. akt osobowych pracowników, zaświadczeń ZUS, wyliczeń służb finansowych, wniosków o dotacje, kartotek wynagrodzeń, pasków zarobkowych, dowodów wypłat, zapisów księgowych - stwierdzono, że osoby, które uzyskały świadczenia spełniały warunki do ich otrzymania, obliczanie wysokości świadczeń w 2004 r., wypłacanie i ewidencjonowanie w księgach rachunkowych przebiegało poprawnie. Zastrzeżenia Izby budził natomiast sposób wyliczania świadczeń w latach wcześniejszych, związanych ze świadczeniami wynikającymi z ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. Np. • W większości badanych zakładów wchodzących w skład kontrolowanych podmiotów stosowano do obliczenia wysokości miesięcznego świadczenia z tytułu urlopu górniczego w latach 1999 - 2001 wskaźnik średniomiesięcznego normalnego czasu pracy wynoszący 21,125, z naruszeniem § 19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop zgodnie z którym wynosił on: w 1999 roku - 21,25 natomiast w 2000 i 2001 roku - 20,917. • Pracownikom byłych kopalń: „Jaworzno” i „Siersza”, którym świadczenia wypłaca Kompania Węglowa – Zakład Zagospodarowania Mienia, wypłacano w 2004 r. świadczenia nie zwaloryzowane wskaźnikiem za I kwartał 2002 r. Podobne uchybienia nie miały jednak już miejsca w roku 2004. 4. Nadzór nad realizacją programu rządowego, sprawowany przez Ministra za pośrednictwem ARP, nie budził zastrzeżeń, choć wystąpiły – wcześniej wspomniane - przypadki rozliczania dotacji przez przedsiębiorstwa w sposób niezgodny z rozporządzeniem z dnia 11 lutego 2004 r. ARP w sposób poprawny wywiązywała się z zadań wynikających z umowy zawartej z Ministrem Gospodarki i Pracy. 5. Realizacja programu rządowego oraz związane z nim finansowanie ze środków publicznych restrukturyzacji zatrudnienia w górnictwie przyniosło w 2004 r. efekt w postaci zmniejszenia liczby pracowników zatrudnionych pod ziemią o 4.534 osób, które skorzystały ze świadczenia górniczego (38,1 % wielkości zaplanowanej w programie rządowym na lata 2004-2006 wykres 5 - zał. 2005141_slajdy.ppt). W objętych kontrolą przedsiębiorstwach górniczych w 2004 r. stosowne wnioski o przyznanie świadczenia złożyło 6. 835 osób (na 11,4 tys. uprawnionych wg stanu na początek roku), a świadczenia otrzymało 4.388 osób (wykres 6 - zał. 2005141_slajdy.ppt). Różnica wynika m.in. z wycofania części wniosków przez zainteresowanych początkowo pracowników po wyliczeniu wysokości potencjalnego świadczenia (warunki proponowane w 2004 r. były mniej korzystne dla pracowników w porównaniu z latami 1999-2001), rozpatrzeniem części wniosków już w 2005 r. oraz z braku zgody dyrekcji kopalń na odejście pracowników trudnych do zastąpienia. Redukcje zatrudnienia w grupie pracowników tuż przed osiągnięciem wieku emerytalnego, przy jednoczesnym obwarowaniu przyjęć do pracy osób spoza górnictwa wieloma ograniczeniami dało w efekcie specyficzny obraz struktury wiekowej pracowników dołowych, zdominowany przez grupę 31-45 lat (dla badanych przedsiębiorstw odsetek ten wynosił na koniec 2004 r. 78,3 % wykres 7 - zał. 2005141_slajdy.ppt). NIK zwraca szczególną uwagę na znikome zainteresowanie pracowników zatrudnionych na powierzchni skierowanymi do nich instrumentami aktywizująco-adaptacyjnymi wynikającymi z programu rządowego i z ustawy z 28 listopada 2003 r., których wykorzystanie nie przekracza 1,2% wielkości zaplanowanej przez rząd na lata 2004-2006., co świadczy o małej atrakcyjności tych propozycji dla osób pracujących na powierzchni kopalń. W badanych przedsiębiorstwach minimalny odsetek osób uprawnionych wyraziło zainteresowanie skorzystaniem ze stypendiów czy kontraktów na przekwalifikowanie (wykres 8 - zał. 2005141_slajdy.ppt). M.in. wskutek tak nikłej skali redukcji zatrudnienia na powierzchni, przy jednoczesnym sporym tempie redukcji zatrudnienia pod ziemią, na koniec 2004 roku, odsetek pracowników zatrudnionych na powierzchni w ogólnej liczbie zatrudnionych wzrósł w stosunku do końca roku 2003 z 22,5 % do 22,9 % (wykres 9 - zał. 2005141_slajdy.ppt).