Informacja o wynikach kontroli działania administracji rządowej w zakresie pozyskiwania i wykorzystania środków finansowych pochodzących z Unii Europejskiej

W latach 1990-99 Komisja Europejska przyznała Polsce na realizację programów PHARE środki w wysokości 2.008.290 tys. EURO, z czego na projekty PHARE’98 195.190 tys. EURO, a na projekty PHARE’99 314.100 tys. EURO. Łączna wartość pomocy otrzymanej w badanym okresie (od 1 stycznia 1998 r. do 30 września 1999 r.) przez kontrolowane ministerstwa i urzędy centralne wyniosła 12.369,1 tys. EURO, z czego NIK zbadała wykorzystanie środków o wartości 6.910,4 tys. EURO. NIK pozytywnie oceniła wykorzystanie środków o wartości 5.738,5 tys. EURO tj. ok. 83% badanych środków, natomiast ocena krytyczna dotyczyła wykorzystania środków o wartości 1.171,9 tys. EURO tj. ok. 17% środków. Podstawą do krytycznych ocen były: brak dokumentów świadczących o przydatności usług doradczych, nieosiągnięcie zamierzonych efektów usług oraz niezgodne z prawem prowadzenie ksiąg rachunkowych dla otrzymanego sprzętu. Na podstawie porównania wyników tej i poprzedniej kontroli wykorzystania środków PHARE (Informacja NIK o wynikach kontroli wykorzystania pomocy Unii Europejskiej dla Polski, realizowanej ze środków PHARE listopad 1998 r.), NIK pozytywnie oceniła zmniejszenie się średniego opóźnienia w realizacji projektów PHARE z 14 miesięcy w latach 1990-1997 do 2,9 miesiąca w okresie od 1 stycznia 1998 r. do 30 września 1999 r. Ponadto, w analogicznych okresach, średnia wysokość niewykorzystanych środków zmniejszyła się z 7% do 2,2% kwoty przyznanej przez Komisję Europejską na realizację badanych projektów. W zakresie wdrażania rozwiązań zawartych w Nowej Orientacji PHARE, NIK pozytywnie oceniła przygotowywanie przez ministerstwa i urzędy centralne oraz UKIE projektów PHARE’99 oraz koordynowanie przez UKIE tych działań. NIK krytycznie oceniła natomiast wdrażanie rozwiązań służących wykorzystaniu środków PHARE’98. W szczególności NIK stwierdziła, że do dnia 31 grudnia 1999 r. nie została wdrożone rozwiązania dotyczące m.in.: obsługi transferów środków PHARE’98, systematycznego pozyskiwania danych o zaciąganych zobowiązaniach i wydatkowaniu środków z funduszy przedakcesyjnych przez jednostki zarządzające oraz monitorowania działań finansowanych z tych środków i oceny efektów tych działań. Podstawową przyczyną opóźnienia we wdrażaniu tych rozwiązań była zwłoka w przekazaniu przez Komisję Europejską środków PHARE’98. Ponadto, za część opóźnień we wdrażaniu rozwiązań w zakresie obsługi transferów oraz oceny efektów, odpowiedzialność ponoszą odpowiednio Pełnomocnik Rządu ds. Obsługi Środków Finansowych Pochodzących z Unii Europejskiej (PROŚF) oraz UKIE. Zdaniem Izby, przygotowanie administracji rządowej do sprawowania wewnętrznej kontroli finansowej środków z UE jest niewystarczające. Kontrola ta należy do zadań PROŚF, określonych w rozporządzeniu w sprawie jego ustanowienia. Wyniki kontroli w Ministerstwie Finansów wykazały, że w myśl umowy w sprawie Narodowego Funduszu zawartej przez PROŚF z Komisją Europejską kontrola wydatkowania środków PHARE ma być sprawowana przez kontrolę skarbową, a nie przez PROŚF. W Narodowym Programie Przygotowania do Członkostwa z 26 kwietnia 2000 r. stwierdzono, że w ustawie z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej brak było przepisów przewidujących dokonywanie kontroli wykorzystania środków z UE przez kontrolę skarbową (regulacja taka została wprowadzona, po zakończeniu kontroli NIK, ustawą z dnia 12 października 2000 r. o zmianie ustawy o kontroli skarbowej i ustawy o Inspekcji Celnej w związku z dostosowaniem do prawa Unii Europejskiej). Ponadto kontrola NIK wykazała, że kontrola skarbowa nie dysponowała metodyką kontroli środków z UE. W okresie od 2000 roku do uzyskania członkostwa (lub do roku 2006) Polska może corocznie pozyskać 384.800 tys. EURO z funduszu ISPA oraz 168.700 tys. EURO z funduszu SAPARD. NIK oceniła, że pod koniec 1999 r. administracja rządowa nie była dostatecznie przygotowana do pozyskiwania i wykorzystania środków z funduszy przedakcesyjnych ISPA i SAPARD. W szczególności nie opracowane zostały zasady monitorowania zadań finansowanych z funduszy ISPA i SAPARD, kryteriów i procedury oceny efektów tych działań oraz procedury współfinansowania ze środków budżetowych działań finansowanych z funduszy ISPA i SAPARD oraz procedury transferów środków ISPA i SAPARD po ich otrzymaniu od Komisji Europejskiej. Znacznym utrudnieniem dla administracji rządowej w przygotowaniach do korzystania ze środków ISPA i SAPARD było nieopracowanie przez Komisję Europejską aktów wykonawczych do rozporządzeń Rady Unii Europejskiej dotyczących programów ISPA i SAPARD. Wystąpiła również znaczna przewlekłość w przystępowaniu Polski do programów wspólnotowych. Polska przystąpiła do trzech programów edukacyjnych po 14 miesiącach od wyrażenia przez Radę Ministrów intencji przystąpienia Polski do wybranych 12 programów wspólnotowych. W przypadku trzech programów kulturalnych, programu efektywnego wykorzystania energii oraz programu dotyczącego małych i średnich przedsiębiorstw przystąpienie nastąpiło po 23 miesiącach. Przystąpienie Polski do programów kulturalnych ARIANE i KALEJDOSKOP nastąpiło na dwa miesiące przed zakończeniem realizacji tych programów przez Wspólnoty Europejskie.