Informacja o wynikach kontroli realizacji zadań ustawowych w zakresie sprawowania nadzoru nad funkcjonowaniem ubezpieczeń majątkowych i osobowych

Państwowy nadzór nad podmiotami gospodarczymi działającymi w sferze ubezpieczeń nadal nie jest wykonywany w sposób adekwatny do zagrożeń i nieprawidłowości występujących na polskim rynku ubezpieczeniowym. Chociaż utworzenie Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń zwiększyło skuteczność tego nadzoru, to nadal zastrzeżenia budzi sposób realizacji części zadań, zwłaszcza wynikających z funkcji kontrolnej tego Urzędu. Jak wynika z kontroli przeprowadzonej przez NIK w II i III kwartale z inicjatywy własnej, zarówno Minister Finansów, jak i PUNU w sposób właściwy prowadzili postępowanie związane z wydawaniem i cofaniem zezwoleń na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej. PUNU prawidłowo również realizował zadania w zakresie wydawania zezwoleń, (tj. właściwie dokumentował fakt spełniania wymogów przez wnioskującego oraz prowadził rejestr wydanych zezwoleń) na wykonywanie czynności agenta ubezpieczeniowego i działalności brokerskiej. Stosunkowo wysoka była skuteczność tych działań podejmowanych przez PUNU, które miały na celu dostosowanie sytuacji finansowej ubezpieczycieli do wymagań ustawowych; NIK pozytywnie ocenia zwłaszcza prowadzenie analiz zgodności sytuacji finansowej oraz działalności lokacyjnej zakładów ubezpieczeń z wymogami ustawy o działalności ubezpieczeniowej i ustawy o rachunkowości. Skuteczność tę obniża jednak brak należytej weryfikacji przez PUNU sprawozdań przekazywanych przez zakłady ubezpieczeń, a w szczególności brak odpowiednich kontroli w siedzibach tych zakładów, wynikający z niskiej efektywności i niewłaściwej organizacji pracy Urzędu w tym zakresie. W szczególności zastrzeżenia budzi: - niewykonywanie rocznych planów kontroli, - wydłużanie czasu sporządzania protokołów kontroli (stwierdzono wypadki sporządzenia protokołów po ponad 2 miesiącach od zakończenia czynności kontrolnych, a w skrajnych przypadkach nawet po 7 miesiącach) oraz terminów wydawania zaleceń pokontrolnych (często ponad 3-5 miesięcy), - brak systematycznej, pełnej oceny realizacji zaleceń pokontrolnych. Szczególnie krytycznie NIK ocenia sposób postępowania PUNU w stosunku do TUiR Polisa S.A. Urząd nie przeprowadził bowiem dostatecznie wcześnie kontroli w Polisie, pomimo iż posiadał informacje, że dane zawarte w sprawozdaniach Towarzystwa mogą przedstawiać jego nieprawdziwą sytuacje finansową oraz że zakład ten prowadzi działalność z naruszeniem prawa. Wprawdzie Urząd podejmował wobec Polisy cały szereg działań nadzorczych, to jednak działania te stały się zdecydowane dopiero po przeprowadzeniu w 1998 r. (z rocznym opóźnieniem w stosunku do planu) kontroli w tym zakładzie. Jednakże sytuacja Polisy była już wówczas na tyle zła, że działania te okazały się nieskuteczne. W efekcie PUNU skierowała do Ministra Finansów wniosek o cofnięcie zezwolenia na prowadzenie działalności. W ocenie NIK, w tym przypadku Urząd nie wypełniał należycie swojego podstawowego obowiązku, czyli skutecznego zapobiegania sytuacjom mogącym doprowadzić do niewypłacalności zakładu ubezpieczeń. Na skuteczność działań nadzorczych PUNU wpływa negatywnie nie zawsze rzetelne wykonywanie zadań przez biegłych rewidentów badających sprawozdania finansowe zakładów ubezpieczeń. Jak wynika z ustaleń NIK, w latach 1995-1999 organy nadzoru ubezpieczeniowego wniosły do Krajowego Rzecznika Dyscyplinarnego Krajowej Izby Biegłych Rewidentów 9 zawiadomień o niezgodnym z przepisami postępowaniu biegłych rewidentów. Pomimo toczących się przewlekłych postępowań dyscyplinarnych, PUNU nie korzystał z możliwości wydania zalecenia zakładowi ubezpieczeń, aby zmienił nierzetelnego biegłego rewidenta. Ponadto PUNU nie przeprowadzał kontroli brokerów ubezpieczeniowych i w niedostatecznym stopniu kontrolował zakłady ubezpieczeń w zakresie sprawowania przez nie nadzoru nad działalnością agentów ubezpieczeniowych. Kontrola wykazała także, iż obowiązujące przepisy nie zawierają rozwiązań umożliwiających skuteczne eliminowanie nierzetelnych agentów ubezpieczeniowych; przy obecnym stanie prawnym PUNU nie może bowiem odmówić ponownego wydania zezwolenia na wykonywanie czynności agenta osobie, której krótko przedtem zostało ono cofnięte, w związku z prowadzeniem działalności z naruszeniem prawa. Przeprowadzona kontrola wykazała ponadto brak przepisów regulujących niektóre sprawy istotne dla funkcjonowania nadzoru nad działalnością zakładów ubezpieczeń. W szczególności należy wskazać na brak odpowiednich przepisów pozwalających na utworzenie centralnego rejestru obowiązkowych umów ubezpieczenia OC dla posiadaczy pojazdów mechanicznych. Istnieje także potrzeba wprowadzenia przepisów zobowiązujących Straż Graniczną i urzędy celne do kontrolowania, czy kierowcy wjeżdżający do Polski posiadają ubezpieczenie OC. Obecnie obowiązujące rozporządzenie RM nie zapewnia pełnej kontroli spełniania tego warunku. Nowelizacji wymagają też przepisy dotyczące sposobu finansowania Rzecznika Ubezpieczonych, bowiem obecnie obowiązujące w sposób niejasny regulują jego status prawny. Konieczne są też skuteczne starania PUNU mające na celu wprowadzenie rozwiązań zobowiązujących zakłady ubezpieczeń do stworzenia bazy danych o szkodowości poszczególnych rodzajów ubezpieczeń, co pozwoliłoby na prawidłową ocenę ryzyka i kalkulację stawek ubezpieczeniowych. Zmiany przepisów są również konieczne, ze względu na wymóg dostosowania regulacji w omawianym zakresie do standardów obowiązujących w Unii Europejskiej. W trakcie kontroli stwierdzono także przypadki uchybień wskazujące na to, iż istniejący obecnie podział kompetencji nadzorczych pomiędzy Ministra Finansów i PUNU, przy nie zawsze prawidłowej współpracy pomiędzy tymi organami, ma negatywny wpływ na sprawowanie nadzoru ubezpieczeniowego.