Informacja o wynikach kontroli efektywności zakupów maszyn i urządzeń oraz technologii w górnictwie węgla kamiennego

Kontrola zakupu maszyn i urządzeń w jednostkach górnictwa węgla kamiennego, obejmująca okres od początku 1994 r. do końca II kwartału 1997 r., podjęta z inicjatywy Najwyższej Izby Kontroli -Delegatury w Katowicach, wykazała m. in. że w żadnej z 49 skontrolowanych transakcji o wartości powyżej 100 tys. zł jednostki te nie analizowały czy zakup konkretnego urządzenia jest najbardziej racjonalny ekonomicznie. Brak owej wiedzy oraz analizy technicznej planowanych zakupów przy jednoczesnym niewystarczającym rozeznaniu warunków górniczo-geologicznych, prowadziło do znacznie gorszych rezultatów wykorzystania drogiego sprzętu, niż można się było spodziewać po jego właściwościach technicznych. Kupowano przede wszystkim urządzenia zwiększające moc wydobywczą kopalń, np. kombajny ścianowe i przenośniki lub kombajny chodnikowe - niezbędne do przygotowania nowych robót. Najmniejsze zakupy obejmowały obudowy zmechanizowane, bezpośrednio związane z bezpieczeństwem pracy. Niedostateczne rozeznanie warunków naturalnych doprowadziło do tego, że w jednej z kopalń sprowadzono z Austrii w 1996 r. za prawie 7 mln zł kombajn chodnikowy z urządzeniem do kotwienia stropu, który był wykorzystywany w tradycyjnej technologii. Przykładem nietrafionej inwestycji był zakup przez inną kopalnię organów urabiających z importu o wartości 251 tys. zł w oparciu o rozeznanie dokonane dla warunków innej kopalni, która eksploatuje odmienny rodzaj złoża. Kontrolujący zwrócili uwagę, iż spółki węglowe miały tendencje dokonywania zakupów maszyn i urządzeń z importu, które były znacznie droższe od krajowych, chociaż rodzimej produkcji miały porównywalne parametry eksploatacyjne. Jedna z kopalń kupiła za granicą 2 kombajny chodnikowe w cenie 3 400 tys. zł każdy, mimo że z powodzeniem mogły je zastąpić urządzenia krajowe po 1 200 tys. zł za sztukę. Inspektorzy NIK ustalili, że w 8 na 11 zbadanych przypadków, importowane kombajny chodnikowe, na zakup których wydano 60 000 tys.zł, przeznaczone do urabiania twardych skał, pracowały w warunkach znacznie łatwiejszych. Można zatem było wykorzystywać 2-3 krotnie tańsze maszyny polskiej produkcji. Niektóre jednostki dokonywały zakupów z naruszeniem obowiązujących przepisów i zasad postępowania, określonych przez właściwe organa spółek. W 10 na 49 zbadanych zakupów nastąpiło odstąpienie od procedur przetargowych, a także zastosowano niewłaściwą klasyfikację urządzeń importowanych aby uniknąć płacenia cła i innych związanych z nim opłat. Chcąc ominąć ustaloną wewnętrznie procedurę przetargową jedna ze spółek węglowych, która za 2 647 tys. zł kupiła używany kombajn produkcji niemieckiej potraktowała go jako urządzenie doświadczalne. NIK podkreśla, że zdarzały się przypadki, iż zarządy spółek podejmowały decyzje o zakupie drogich urządzeń, chociaż nie zamieszczono ich w planie inwestycyjnym danej spółki i przy braku odpowiedniego wniosku ze strony zainteresowanej kopalni. Zmiana planu zakupów w toku jego realizacji spowodowała, iż nie zdążono z wyprzedzającym przygotowaniem zakładów jednej ze spółek do optymalnego wykorzystania drogiego sprzętu. Kontrola wykazała uszczuplenie przychodów budżetowych państwa w łącznej kwocie 651 212 288 zł. Dotyczyły one zobowiązań spółek węglowych z tytułu podatków, w tym od towarów i usług (VAT) oraz zaliczek na podatek od osób fizycznych dla którego spółki te były płatnikiem. Uszczuplenia obejmowały też zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a także wynikały z zaniżonych opłat celnych. Do końca 1997 r. m. in. odzyskano dla Skarbu Państwa i ZUS kwotę 75 853 347 zł oraz zabezpieczono należności publiczne na mieniu dłużników w wysokości 476 429 220 zł. Izba postuluje m. in. stworzenie przez ministrów: finansów, skarbu państwa oraz gospodarki programu działalności inwestycyjnej i modernizacyjnej sektora górnictwa węgla kamiennego, określającego jego realne warunki restrukturyzacji. W jej ocenie przy zakupach maszyn i urządzeń spółki węglowe powinny brać pod uwagę racjonalną analizę ekonomiczną z uwzględnieniem możliwości poprawy warunków bezpieczeństwa pracy. Rady nadzorcze spółek powinny egzekwować zasady rozliczania ich zarządów z uzyskania zakładanej przed zakupem efektywności ekonomicznej nowo wprowadzonych maszyn i urządzeń o dużej wartości - proponuje NIK.