Informacja o wynikach kontroli działalności Państwowej Inspekcji Handlowej w zakresie realizacji zadań nałożonych ustawą z dnia 25 lutego 1958 r. o Państwowej Inspekcji handlowej

Kontrola działalności PIH w zakresie realizacji zadań przewidzianych w ustawie o PIH była pierwszą kontrolą tego organu. PIH (a obecnie - od 1999 r. - Inspekcja Handlowa) zgodnie z ustawą powołana jest do ochrony mienia społecznego i interesów ludności. Jej zadaniem jest zwalczanie spekulacji i nadużyć w obrocie towarowym i działalności usługowej, kontrola jakości towarów w jednostkach handlu i przemysłu gastronomicznego oraz towarów przeznaczonych na zaopatrzenie tych jednostek, ponadto czuwanie nad przestrzeganiem obowiązujących przepisów w obrocie handlowym i przy wykonywaniu usług. Celem działalności PIH jest ochrona konsumentów przed towarami zagrażającymi ich zdrowiu i życiu, ochrona interesów ekonomicznych nabywców towarów i usług oraz ekonomicznych i prawnych interesów państwa. Zadania PIH w okresie objętym kontrolą wykonywali: Główny Inspektorat PIH podporządkowany Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz wojewodowie przy pomocy wojewódzkich inspektorów PIH. Podczas wykonywania swoich zadań organy PIH uprawnione są m. in. do dokonywania inspekcji w jednostkach uspołecznionych i prywatnych, badania towarów przeznaczonych na zaopatrzenie ryku wewnętrznego, badania dokumentów i ksiąg, żądania wyjaśnień, zbierania i zabezpieczenia dowodów oraz w uzasadnionych przypadkach zarządzenia przeprowadzenia inwentaryzacji i sprawdzenia tożsamości osób. Inspektorzy mogą też nieodpłatnie pobierać próby i towary. NIK ustaliła, że PIH prowadziła bez podstaw prawnych czynności kontrolne w formie lustracji, kierowała wystąpienia poinspekcyjne i zgłaszała wnioski, natomiast próby towarów do badań pobierała na podstawie regulacji nieaktualnych. Sytuację tę spowodowało nie zrealizowanie przez prezesa UOKiK czterech upoważnień do wydania nowych aktów wykonawczych, zawartych w znowelizowanej w 1996 r. ustawie o PIH. W dwóch przypadkach (projekty zarządzenia w sprawie trybu i zasad nieodpłatnego pobierania prób i towarów oraz w sprawie trybu postępowania PIH) w 1997 r. przerwano prace legislacyjne, gdyż uchwalona w 1997 r. Konstytucja RP nie przewiduje dla prezesa UOKiK uprawnień do wydawania zarządzeń zawierających powszechnie obowiązujące przepisy prawa. Z tego powodu prac nad pozostałymi aktami wykonawczymi nawet nie podjęto. Ponadto nie istniały podmioty (centralne związki spółdzielcze od 1990 r. oraz Centralny Urząd Jakości i Miar - od 1972), w porozumieniu z którymi akty te miałyby być wydane. W związku z powyższymi ustaleniami NIK dostrzega potrzebę szybkiego wydania przez Prezesa RM oraz RM aktów wykonawczych do znowelizowanej ustawy o Inspekcji Handlowej, ważnej od 1 stycznia 1999. Zdaniem NIK, Główny Inspektor IH powinien wydać wewnętrzne akty prawne, w których określi zasady organizacji i trybu planowania oraz koordynowania działalności kontrolnej, a także sporządzania sprawozdawczości wewnętrznej. NIK ma zastrzeżenia do sposobu sprawowania przez wojewodów nadzoru nad podległymi im inspektoratami PIH. Dotyczy to w szczególności uchybień prawnych i nieterminowego rozliczania się przez inspektorów z pieniędzy uzyskanych z grzywien. Aprobatę NIK budzi fakt, że kontrole wykonywane przez PIH dotyczyły przede wszystkim zjawisk rynkowych, stanowiących największe zagrożenie dla interesów konsumentów oraz dla interesów ekonomicznych państwa. Oprócz kontroli planowych podejmowano także działania w związku z nieprawidłowościami sygnalizowanymi przez Prezesa UOKiK (m. in. dotyczącymi obrotu żelatyną spożywczą, dostępności i popytu na piwo bezalkoholowe, czy sprawdzenie działalności firm wysyłkowych na wniosek RPO). Ustalenia kontroli PIH wykazują, że przedsiębiorcy handlowi naruszają prawo, a skala stosowanych sankcji (zawiadomień do organów ścigania, wniosków o ukaranie przez Kolegia ds. wykroczeń, grzywien w postępowaniu mandatowym) świadczy o tym, że rozmiary tych negatywnych zjawisk nie uległy ograniczeniu. Postępowania poinspekcyjne PIH utrudniały nieprecyzyjne przepisy dotyczące sankcji ekonomicznych za wprowadzanie do obrotu wyrobów nie posiadających wymaganego znaku bezpieczeństwa, a szczególnie niejasności co do zasad obliczania wysokości kwoty podlegającej wpłacie do budżetu. Minister Finansów dopiero w trakcie kontroli NIK zajął w tej sprawie stanowisko. Już po zakończeniu kontroli RM skierowała do Sejmu projekt nowelizacji Kodeksu Cywilnego, obejmującego m. in. kwestie odpowiedzialności za produkt. Aktualny pozostaje wniosek NIK o przyspieszenie przez RM prac nad ustawą o bezpieczeństwie produktu. Łączna kwota stwierdzonych w trakcie kontroli uszczupleń finansowych na rzecz budżetu państwa wyniosła 4 261 670 zł. Powstały one na skutek bezzasadnego odstąpienia przez Wojewódzkie Inspektoraty PIH w Poznaniu i Toruniu od zastosowania sankcji ekonomicznych wobec nierzetelnych przedsiębiorców. Efektem kontroli NIK była m. in. decyzja personalna - odwołanie przez wojewodę zastępcy Wojewódzkiego Inspektora w Poznaniu.