Informacja o wynikach kontroli działalności administracji celnej w zakresie dozoru i dokonywania odpraw celnych, z uwzględnieniem odpraw towarów przewożonych tranzytem i wyprowadzanych ze składów celnych

Straty Skarbu Państwa stwierdzone przez kontrole wewnętrzne w jednostkach administracji celnej wyniosły w 1996 r. 70 365 tys. zł. Najwyższa Izba Kontroli ujawniła kolejne 3 408,4 tys. zł uszczupleń, spowodowanych głównie niewłaściwą taryfikacją, zastosowaniem błędnego wymiaru należności celnych i podatkowych oraz bezpodstawnym zastosowaniem stawek preferencyjnych na towary z Unii Europejskiej. Okoliczności te skłoniły NIK do skierowania do prokuratury dwóch - obejmujących osiem osób - zawiadomień o popełnieniu przestępstwa. Kontrola NIK skupiła się na funkcjonowaniu organów celnych w latach 1995 - 1996, a badaniami objęto Główny Urząd Ceł, 16 urzędów celnych, 59 oddziałów celnych oraz 127 podmiotów gospodarczych prowadzących składy celne. W latach 1995 -1996, wobec wzrostu obrotów towarowych z zagranicą, liczba odpraw celnych ostatecznych zwiększyła się z 4 344 tys. w 1995 r. do 4 675 w 1996 r., zaś przewozów w tranzycie z 625 tys. w 1995 do 1 202 tys. w 1996 r. W 1995 r. pobrano 22 309,2 mln zł należności celnych, w 1996 r. 28 752,1 mln zł, dochody z ceł stanowiły nieomal 30 % dochodów budżetu państwa. Jednocześnie jednak zadłużenie podmiotów wobec administracji celnej wynosiło w tych latach odpowiednio 412,8 mln zł i 440,2 mln zł. Poważny udział w tych sumach - bo 46,2 mln zł w 1995 r. i 43,8 mln zł w 1996 r. stanowiły zobowiązania Zrzeszenia Międzynarodowych Przewoźników Drogowych w Polsce powstałe w wyniku udzielenia przez nie gwarancji na podstawie procedury TIR, gdy towar, od którego należne było cło nie dotarł do odbiorczych urzędów celnych. ZMPD nie posiadając majątku, z którego mogłyby być zaspokajane roszczenia administracji celnej już od połowy lat dziewięćdziesiątych nie wywiązuje się z obowiązków w tym względzie. Na taki stan rzeczy wpływ ma m.in. fakt, iż funkcjonuje ono na podstawie zarządzenia ministra handlu zagranicznego z 1959 r., które przestało już obowiązywać, a prace w Ministerstwie Finansów nad nowym rozporządzeniem, nadającym ZMPD uprawnienia do wydawania karnetów TIR ciągle trwają. NIK wykazała niepokojące uchybienia w pracy funkcjonariuszy celnych. W stosunku do 463 osób odpowiedzialnych za powstanie nieprawidłowości wyciągnięto konsekwencje służbowe, nadto 3 osoby NIK oceniła jako nieprzydatne na zajmowanych stanowiskach. Kontrola odkryła m.in., że w Oddziale Celnym w Gorzowie Wielkopolskim co trzeci dokument SAD w 1996 r. wystawiany był nieprawidłowo, w Oddziale Celnym VI w Warszawie w 91 % zbadanych dokumentów niewłaściwie wyliczano wartość celną towarów, zaś na Posterunku Celnym w Brodnicy w 16, spośród 17 skontrolowanych przez NIK odpraw dokonano wadliwej taryfikacji towaru stosując taryfę celną 5 % zamiast należnej 123 %, niewłaściwie klasyfikując proszek jajeczny, czyli sproszkowane białka i żółtka jako traktowaną ulgowo w taryfie "mieszaninę spożywczą". Dochody Skarbu Państwa zostały w ten sposób uszczuplone o 3 404,8 tys. zł. Zdaniem NIK, na jakość pracy służb celnych istotny wpływ ma obowiązujący system wynagradzania, który nie jest motywacyjny, nie powiązany z liczbą ujawnianych przez funkcjonariuszy przestępstw celnych i dewizowych. Nakłada się na to niewłaściwa organizacja pracy, tylko bowiem w urzędach celnych w Rzepinie i w porcie lotniczym w Warszawie rozdzielono czynności rewizyjne i wymierzanie należności celnych i podatkowych od kontroli dokumentów. W pozostałych 14 urzędach celnych wszystkie te czynności wykonywał jeden funkcjonariusz, co w opinii NIK jest okolicznością korupcjogenną. Niewystarczające jest także wyposażenie służb celnych w podstawowy sprzęt. Brakuje wag, urządzeń do prześwietlania ładunków, endoskopów, wykrywaczy metali, urządzeń do badań materiałów toksycznych, a także podświetlanych luster do sprawdzania podwozi samochodowych, drabin i latarek. Pokontrolne wnioski NIK kierowane do Prezesa GUC zwracają m.in. uwagę na konieczność zapobiegania narastaniu zadłużenia wobec Skarbu Państwa z tytułu ceł i podatków oraz zintensyfikowania egzekucji wymagalnych należności. Należy co prędzej uregulować status prawny Zrzeszenia Międzynarodowych Przewoźników Drogowych i uznanie go gwarantem wszystkich należności powstałych przy stosowaniu procedury TIR. NIK wskazuje też na potrzebę opracowania i wdrożenia motywacyjnego systemu premiowania funkcjonariuszy celnych oraz zakupu wyposażenia technicznego dla funkcjonariuszy bezpośrednio dokonujących odpraw.