Restrukturyzacja i przekształcenia własnościowe w przemyśle cukrowniczym

NIK oceniła krytycznie - pod względem celowości i gospodarności - działania Ministra Skarbu Państwa oraz Spółek Cukrowych SA, podejmowane przy restrukturyzacji i przekształceniach własnościowych w przemyśle cukrowniczym. Procesy restrukturyzacyjno-prywatyzacyjne sektora cukrowniczego w objętych kontrolą latach 2000-2004 charakteryzowały się: • niestabilnością zakładanych i wdrażanych celów, • brakiem wizji docelowego ukształtowania stanu własnościowego krajowego sektora po akcesji do Unii Europejskiej, • brakiem inicjatyw Ministra Skarbu Państwa ukierunkowanych na stymulowanie pożądanych zmian. Kosztowne i zbędne było funkcjonowanie czterech struktur holdingowych (Spółek Cukrowych), zaś sposób regulowania rynku cukru w tym okresie, w istocie rynek krajowy destabilizował. NIK pozytywnie oceniła utworzenie i podjęcie restrukturyzacji przez Krajową Spółkę Cukrową SA, stwierdzając jednocześnie, że na obniżenie efektywności prowadzonej restrukturyzacji miały wpływ nieprawidłowości z okresu tworzenia KSC. Kontrolę restrukturyzacji i przekształceń własnościowych w przemyśle cukrowniczym NIK przeprowadziła z własnej inicjatywy, uwzględniając wnioski grup posłów. Jej celem było dokonanie oceny działań Ministra Skarbu Państwa, spółek cukrowych i cukrowni w nich skupionych, obejmujących przeprowadzenie restrukturyzacji i przygotowanie prywatyzacji przemysłu cukrowniczego. Kontrola pozwoliła także na ocenę działań związanych z utworzeniem Krajowej Spółki Cukrowej SA. Badaniami kontrolnymi objęto lata 2000-2004, przy czym w uzasadnionych przypadkach uwzględniono także okres wcześniejszy i późniejszy. Badaniami objęto Krajową Spółkę Cukrową SA, Śląską Spółkę Cukrową SA, 14 cukrowni, a także organy regulacyjne i nadzorcze (Ministerstwo Skarbu Państwa, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Agencję Rynku Rolnego). W kontroli ocenie poddano zabezpieczenie interesów Skarbu Państwa w procesach restrukturyzacji i przygotowania prywatyzacji sektora cukrowniczego. W szczególności: – utworzenie Krajowej Spółki Cukrowej SA, – przygotowanie i przeprowadzenie inkorporacji cukrowni, skupionych w Krajowej Spółce Cukrowej SA, – zawarcie przez Skarb Państwa, Spółki Cukrowe i Krajową Spółkę Cukrową SA umów i porozumień związanych z restrukturyzacją i prywatyzacją, w tym umowy zbycia akcji Śląskiej Spółki Cukrowej SA, – przygotowanie prywatyzacji państwowej części sektora cukrowniczego. • • • Najważniejsze ustalenia kontroli Uznając za leżącą w interesie Skarbu Państwa postulowaną, uchwałą Sejmu z dnia 22 grudnia 1999 r., radykalną zmianę docelowej struktury i organizacji polskiego cukrownictwa, Izba ocenia jako niewystarczające działania Ministra Skarbu Państwa podjęte w jej następstwie. W ocenie NIK, działania MSP takie jak niedokonanie niezwłocznej reorientacji prowadzonych procesów restrukturyzacji własnościowej cukrowni i Spółek Cukrowych, optowanie za wariantami przekształceń przeciągających proces w czasie i za ograniczaniem możliwej skali konsolidacji, opóźniły wdrożenie zmiany postulowanej przez Sejm RP i w rezultacie ograniczyły możliwość utworzenia maksymalnie znaczącej - pod względem udziału w rynku - Krajowej Spółki Cukrowej SA. W ocenie NIK, doszło do faktycznej deregulacji rynku cukru, w wyniku m.in. omijania i kontestowania postanowień niedoskonałych przepisów, regulujących rynek cukru w latach 2001-2003. Na rozregulowaniu rynku i cen cukru skorzystali głównie pośrednicy handlu cukrem. Pogorszyła się natomiast sytuacja ekonomiczno-finansowa cukrowni, co negatywnie uwarunkowało tworzenie KSC SA. Nie został osiągnięty główny cel powołania, restrukturyzacji i prywatyzacji KSC SA - stworzenie jednolitego podmiotu o silnej pozycji na rynku cukru, w którym prawa głosu będą mieli pracownicy i plantatorzy. Utworzenie Krajowej Spółki Cukrowej SA w docelowym kształcie organizacyjnym i własnościowym następowało etapowo począwszy od 2002 roku i wciąż jest kontynuowane. Przygotowanie i przeprowadzenie inkorporacji cukrowni, do powstałego 10 stycznia 2003 r. holdingu Krajowej Spółki Cukrowej SA odbywało się etapowo i proces ten nie doprowadził do połączenia wszystkich 27 spółek. Przeciąganie w czasie prywatyzacji Śląskiej Spółki Cukrowej SA (2,5 roku od podpisania w 2000 roku umowy do wydania akcji w 2003 roku) było nierzetelne i niecelowe. Wynikło między innymi ze stanowiska MSP, które do treści podpisanej umowy sprzedaży akcji holdingu ŚSC wprowadziło warunek zawieszający, niemożliwy do spełnienia. Porozumienie Ministra Skarbu Państwa z inwestorem, które doprowadziło do wydania Saint Louis Sucre International S.A.S. - akcji Śląskiej Spółki Cukrowej SA - naruszało obowiązujący przepis o obowiązku utrzymywania przez Skarb Państwa akcji uprzywilejowanej w Spółkach Cukrowych (Minister objął porozumieniem, obok akcji zwykłych, 1 akcję uprzywilejowaną w ŚSC SA). W ocenie NIK, celowym było utrzymanie przez Skarb Państwa uprawnień wynikających z posiadania akcji uprzywilejowanej do czasu realizacji zobowiązań umownych w stosunku do cukrowni, pracowników i plantatorów. W ocenie NIK, beneficjentem procesów przekształceń państwowego sektora cukrowniczego w skali dziesięciolecia stał się doradca prywatyzacyjny – zleceniobiorca zawieranych przez Ministra Skarbu Państwa, Spółki Cukrowe i Krajową Spółkę Cukrową SA umów i porozumień związanych z restrukturyzacją i prywatyzacją. Zarówno Skarbowi Państwa jak Spółkom Cukrowym doradzały te same podmioty w układach konsorcjalnych bądź pojedynczo - Pro-Invest International Sp. z o.o. i Warszawska Grupa Konsultingowa Sp. z o.o. Izba dostrzegła w niektórych zleceniach występowanie konfliktu interesów. Odnosząc się do przygotowania prywatyzacji państwowej części sektora cukrowniczego, NIK nie zgłasza uwag do podejmowanych przez zarząd KSC działań w zakresie udostępniania nieodpłatnych akcji grupie uprawnionych pracowników (11 400 osób) i plantatorów (92 766 osób) w zamian za akcje macierzystych cukrowni. Izba negatywnie ocenia opóźnianie się prywatyzacji i w rezultacie - odpłatnego udostępniania akcji spółki. W kontroli ujawnione zostały nieprawidłowości finansowe dotykające budżet państwa, państwowe osoby prawne i inne państwowe jednostki organizacyjne oraz inne podmioty. Kwota tych nieprawidłowości, odpowiadająca wielkości: strat powstałych wskutek niegospodarnych, niecelowych lub nierzetelnych działań, wyniosła ogółem 49 938,6 tys. zł. Izba podjęła działania w celu odzyskania do budżetu państwa i agend państwowych kwoty ogółem 22 896,7 tys. zł. Zdaniem NIK, w szczególności niegospodarne było, i nie w każdym przypadku zgodne z prawem, obciążenie Polskiego Cukru kosztami rozliczeń z członkami zarządów przejmowanych Spółek Cukrowych, w tym kosztami pożyczek udzielonych ze środków obrotowych P-P S.C. SA jej ówczesnemu prezesowi zarządu, radcy prawnemu i osobie odpowiedzialnej za finanse. Udział kosztów wynagrodzeń członków zarządów i rad nadzorczych w rozwiązywanych Spółkach Cukrowych w kosztach wynagrodzeń tych spółek ogółem sięgał 38 %. W okresie poprzedzającym konsolidację, zwiększono dodatkowo liczebność zarządów, a poszczególne osoby zostały powołane do zarządów trzech spółek równocześnie. W konsekwencji KSC, jako następca prawny trzech pracodawców, wypłacała tym osobom wysokie wynagrodzenia m.in. za okres wielu miesięcy po rozwiązaniu i wyrejestrowaniu dwóch Spółek Cukrowych. Jako byłym członkom zarządów Spółek Cukrowych wypłacono im ze środków KSC odprawy, związane z uprawnieniami pracowniczymi likwidowanych zakładów pracy, mimo że zatrudniające ich spółki uległy rozwiązaniu, a nie likwidacji, a oni sami dalej byli zatrudnieni w KSC SA. Wypłacano także ekwiwalenty za niewykorzystywane urlopy, finansowano korzystanie w celach prywatnych z majątku spółek cukrowych (samochody, telefony komórkowe i wynajmowane mieszkanie).