Prywatyzacja przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego

Najwyższa Izba Kontroli, z własnej inicjatywy, przeprowadziła kontrolę prywatyzacji przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego. Kontrola oceniła zaawansowanie i przebieg procesu prywatyzacji przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego oraz jego efekty. NIK oceniła działania MSP oraz doradców Ministra SP przy prywatyzacji. Dokonano także oceny wykonania zobowiązań prywatyzacyjnych przez inwestorów oraz ich wpływ na sytuację spółek po prywatyzacji. Kontrolą objęto wszystkie sprywatyzowane podmioty oraz Ministerstwo Skarbu Państwa, Ministerstwo Finansów, firmy doradcze oraz 11 sprywatyzowanych Polmosów. Kontrolą nie została objęta prywatyzacja Polmosu w Białymstoku, którą sfinalizowano już po zakończeniu kontroli. NIK pozytywnie oceniła pod względem celowości sprawnie przeprowadzony w latach 1997-1999 podział znaków towarowych oraz zawarcie w 2001 r. pomiędzy Polmosami i Agrosem SA ugody w sprawie zagranicznych rejestracji znaków towarowych, co umożliwiło rozpoczęcie procesu prywatyzacji. Uporządkowanie praw do znaków towarowych i zakończenie sporu o zagraniczne rejestracje tych znaków było możliwe dzięki zaangażowaniu w negocjacje Ministra SP. Zaawansowanie i efekty prywatyzacji znacząco odbiegały od założeń. Żaden z zakładanych celów prywatyzacji, tj.: ochrona miejsc pracy, realizacja dochodów budżetowych, uzupełnienie kapitału obrotowego Polmosów, poszerzenie rynków zbytu i pozyskanie know-how dot. promocji marek i wyrobów oraz poprawienie rentowności branży, nie został w pełni zrealizowany. Zakończenie prywatyzacji całego sektora spirytusowego przewidywano początkowo na koniec 2000 r., lecz na koniec marca 2005 r. jeszcze 30% rynku wyrobów spirytusowych pozostawało w rękach podmiotów państwowych. Przedłużanie się prywatyzacji spowodowane było m.in. pogarszającą się do końca 2002 r. sytuacją całego sektora spirytusowego, którego wyroby obciążone były wysoką akcyzą. NIK negatywnie pod względem celowości, rzetelności, legalności i gospodarności oceniła działania MSP w większości (80%) zakończonych prywatyzacji przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego. Niektóre procesy prywatyzacyjne prowadzone były przez MSP opieszale i towarzyszyły im nieprawidłowości, w tym związane z występowaniem mechanizmów korupcjogennych. Celowe było, w ocenie NIK, obniżenie przez Ministra Finansów stawki akcyzy na wyroby spirytusowe, co przyczyniło się do zahamowania spadku wpływów do budżetu oraz poprawy sytuacji ekonomicznej Polmosów. Minister SP, niezgodnie z przepisami, sfinansował analizy przedprywatyzacyjne za ok. 460 tys. zł dla Polmosów w Białymstoku i w Lesznie, będących w dobrej sytuacji ekonomicznej. W dziesięciu procesach prywatyzacyjnych stwierdzono nieprawidłowości polegające m.in. na opieszałości działań MSP, przyjęciu nieprawidłowych analiz przedprywatyzacyjnych (w tym wycen wartości), nierównym traktowaniu inwestorów, zawieraniu umów z niewiarygodnymi inwestorami, braku właściwego nadzoru nad wykonaniem zobowiązań. Skutkiem tych nieprawidłowości było opóźnienie prywatyzacji, a także m.in.: zaniżenie cen akcji/udziałów i mienia prywatyzowanych Polmosów. Łączną kwotę nieuzyskanych przez SP dochodów w dotychczasowych transakcjach, NIK oszacowała na kwotę ok. 45 mln zł, w tym: niewykonanie zobowiązań inwestycyjnych na łączną kwotę ok. 5 000 tys. zł oraz zobowiązań kapitałowych w łącznej kwocie ok. 7 000 tys. zł, niewyegzekwowanie kar umownych: - za niezrealizowanie zobowiązań wynikających z umowy sprzedaży akcji Polmosu w Kutnie 1 697 300 zł, - za konieczność poprawy analizy przedprywatyzacyjnej przez innego doradcę 75 640 zł, odstąpienie - wg NIK niezasadne - od naliczenia kary w wysokości 12 233 520 zł za niewykonanie zobowiązania do zakupu akcji Polmosu w Toruniu. Łączna kwota nieprawidłowości stwierdzonych przez NIK w przygotowywanych i sfinalizowanych procesach prywatyzacji Polmosów wyniosła ponad 200 milionów zł. Nieprawidłowościom popełnionym w trakcie procesów prywatyzacyjnych Polmosów w: Żyrardowie, Starogardzie Gdańskim, Siedlcach i Warszawie towarzyszyło tolerowanie w MSP mechanizmów korupcjogennych. Podobna ocena dotyczy nieprawidłowości popełnionych w trakcie nieudanej próby sprywatyzowania Polmosu w Toruniu, a także w trakcie przygotowania analiz przedprywatyzacyjnych dla Polmosu w Łodzi. Ww. procesy prowadzone były w sposób nieprzejrzysty. Brak było uzasadnień podejmowanych decyzji, nieznane były kryteria wyboru inwestorów. W trzech procesach prywatyzacyjnych (Polmosy: w Żyrardowie, Siedlcach i w Warszawie) zaistniała sytuacja, w której osoby kierujące prywatyzowanymi podmiotami były związane z inwestorami, a więc działały w sytuacji konfliktu interesów. Inwestorzy prawidłowo wykonywali zobowiązania kapitałowe (realizacja wyniosła 92%) i inwestycyjne (zaawansowanie na dzień zakończenia kontroli wyniosło ok. 42%, ale nie minęły jeszcze terminy realizacji wszystkich zobowiązań). Zobowiązań nie wykonał inwestor w Łańcucie, a jedynie część – inwestor w Kutnie. W sześciu Polmosach stwierdzono brak realizacji zobowiązań pracowniczych lub pakietów socjalnych. Nie stwierdzono nieprawidłowości przy nieodpłatnym udostępnianiu „akcji pracowniczych”. Zdaniem NIK, w trakcie realizacji programów prywatyzacji Minister SP powinien okresowo dokonywać podsumowania ich efektów oraz analizy aktualnej sytuacji prywatyzowanego sektora i jego perspektyw, oraz dostosowywać strategię prywatyzacji do zmieniających się warunków. Wyniki kontroli prywatyzacji przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego także wskazują na konieczność zaktualizowania strategii prywatyzacji przedsiębiorstw tego sektora. Szczególnie istotne wydaje się zaktualizowanie koncepcji przekształceń własnościowych Polmosów słabych ekonomicznie, które dotychczas nie cieszyły się zainteresowaniem inwestorów. Konieczne jest wyeliminowanie przez MSP nieprawidłowości prowadzących do zaniżania wpływów uzyskiwanych przez SP z prywatyzacji, których podłożem było zaniżenie wycen wartości prywatyzowanych podmiotów. Istotne jest także wyeliminowanie przez MSP sytuacji umożliwiających wystąpienie mechanizmów korupcjogennych w procesach prywatyzacyjnych.