Informacja o wynikach kontroli udzielania zamówień publicznych przez gminy

1. Przeprowadzona po raz pierwszy przez NIK koordynowana kontrola (tzn. wykonywana według jednego programu przez więcej niż jedną jednostkę organizacyjną NIK) udzielania zamówień publicznych przez jednostki samorządu terytorialnego wykazała m. in. brak należytego przygotowania pracowników gmin do stosowania ustawy o zamówieniach publicznych. Wśród 86 skontrolowanych przez Izbę gmin w 73 z nich unieważniono 308 przetargów. Powtarzającą się przyczyną ich unieważnienia było m. in. złożenie mniej niż dwóch ważnych ofert, odrzucenie wszystkich ofert. Co piąty przetarg został unieważniony ze względu na to, iż cena najkorzystniejszej oferty była wyższa od kwoty przeznaczonej na sfinansowanie zamówienia. 2. W 48 gminach przy udzielaniu zamówień publicznych powoływano doraźnie komisje przetargowe, zaś w 32 gminach były to komisje stałe, mimo iż ustawa nie wprowadziła obowiązku kolektywnego prowadzenia i rozstrzygania przetargów. Tylko w czterech gminach nie powołano owych komisji. Nie kwestionując celowości działania komisji przetargowych NIK uważa, że wprowadzenie obowiązku ich powoływania aktem wykonawczym ( np. regulaminami, instrukcjami, uchwałami rady lub zarządu gminy) wykracza poza upoważnienie ustawowe. Komisje mogą mieć wyłącznie charakter doradczo-opiniodawczy. 3. Gminy na ogół wywiązywały się z obowiązku kierowania do publikacji w Biuletynie Zamówień Publicznych ogłoszeń o przetargach o wartości powyżej 20 tys. ECU. Jedynie sześć na 86 gmin zaniechało tego obowiązku. W co czwartej gminie sporządzone specyfikacje istotnych warunków zamówienia nie odpowiadały wymogom ustawy. Brakowało w nich np. opisu sposobu obliczania ceny oferty, pouczenia o środkach odwoławczych przysługujących wykonawcy lub dostawcy. W sześciu gminach opracowywano wewnętrzne regulaminy lub instrukcje, których część postanowień była sprzeczna z przepisami ustawy o zamówieniach publicznych. W siedmiu gminach żądano od przystępujących do przetargów wnoszenia wadium, chociaż ustawa jednoznacznie stanowi, że w postępowaniu o zamówienie publiczne, którego wartość nie przekracza 20 tys. ECU nie stosuje się przepisów dotyczących wadium. 4. W jedenastu gminach podział zamówienia na części oraz zaniżenie ich wartości spowodowane było chęcią uniknięcia stosowania procedur określonych przez ustawę o zamówieniach publicznych. Najczęściej po przeprowadzeniu przetargu nieograniczonego gminy zawierały umowę z wieloma wykonawcami lub wyłaniano ich w kilku przetargach. Więcej niż połowa gmin (46) udzielających w trybie przetargu nieograniczonego lub ograniczonego zamówień publicznych, których wartość przekraczała 20 tys. ECU wystąpiła do prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o skrócenie ustawowych terminów składania ofert. Spośród 73 takich wniosków prezes uwzględnił 64, tj. 87,7 proc. Skrócenie terminów nie miało jednak istotnego znaczenia dla sprawności procesu inwestyjnego, niekiedy powodowało wydłużenie postępowania przetargowego. 5. W co drugiej gminie dokumentacja zamówień o równowartości poniżej 20 tys. ECU nie spełniała wymogów ustawy. Jej wadliwość polegała m. in. na tym, iż nie uzasadniano wyboru konkretnej oferty. Lepiej było z zamówieniami wyższymi od tej kwoty. Jedynie w kilku gminach stwierdzono bowiem niedopełnienie obowiązku prowadzenia protokołu postępowania; część z nich nie żądała od dostawców lub wykonawców potwierdzenia spełnienia warunków niezbędnych do realizacji zamówienia publicznego (np. posiadania niezbędnej wiedzy, potencjału ekonomicznego i technicznego, doświadczenia oraz pracowników zdolnych do wykonania zamówienia). 6. Wśród zauważonych przez Izbę nieprawidłowości przy zawieraniu umów na poczesnym miejscu znalazło się udzielanie z wolnej ręki zamówień dodatkowych, których wartość przekraczała 15 proc. uprzedniego zamówienia. Prawie 70 proc. skontrolowanych gmin patrzyło przez palce na wprowadzanie do umów niekorzystnych dla nich postanowień. Jedna z gmin zgodziła się na przesunięcie terminów zakończenia prac rezygnując zarazem z możliwości egzekwowania kar umownych. Zgoda ta kosztowała ją dodatkowo 456 tys. zł, tj. 21 proc. wartości określonej w umowie. Co siódma gmina nie przedkładała regionalnym izbom obrachunkowym informacji o udzielonych zamówieniach publicznych. Gminy w zasadzie nie kontrolowały, pod kątem zgodności wydatkowania środków publicznych z przepisami ustawy, dotowanych przez siebie komunalnych jednostek organizacyjnych. Tylko osiem gmin przeprowadziło taką kontrolę. 7. W celu wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości konieczne jest m. in. podniesienie wiedzy pracowników samorządowych w zakresie procedur wprowadzonych przez ustawę o zamówieniach publicznych. Dużą rolę w tym względzie mogą odegrać regionalne izby obrachunkowe i Urząd Zamówień Publicznych. Skoordynowanie procesu tworzenia budżetu gminy z planowanym zakresem udzielanych zamówień publicznych pozwoliłoby natomiast uniknąć dzielenia zamówień na części i dokonywania zmian w zawartych umowach niekorzystnych dla zamawiających. Należy również zadbać o staranne przygotowanie i przeprowadzenie przetargów, gwarantujące równe traktowanie wszystkich oferentów.