Koszty funkcjonowania administracji samorządowej

Wysokość wydatków na administrację samorządową w objętych kontrolą jednostkach samorządu terytorialnego była bardzo zróżnicowana. Największe zróżnicowanie tych wydatków wystąpiło w gminach wiejskich. Najniższe wydatki na administrację samorządową w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2004 r. zrealizowano w gminie Nowy Targ - 109 zł, najwyższe w najbogatszej gminie Kleszczów - 1.145 zł (lub w drugiej pod względem najwyższych dochodów gminie Rewal - 667,3 zł). Mniejsze zróżnicowanie kwot wydatków na administrację miało miejsce w powiatach i wynosiło w tym samym roku od 46 zł (powiat wołomiński) do 51 zł (powiat buski), w przeliczeniu na 1 mieszkańca. Znacznie zróżnicowany był również udział wydatków na administrację samorządową w wydatkach budżetowych kontrolowanych jednostek. W Suwałkach – mieście na prawach powiatu - wydatki na administrację stanowiły w 2003 r. - 4,7%, w 2004 r.- 4,4% całości wydatków, a w Piotrkowie Trybunalskim (również miasto na prawach powiatu) w 2003 r. – 11,6%, w 2004 – 9,8% wydatków ogółem. Jeszcze większe zróżnicowanie tego wskaźnika wystąpiło w powiatach. Udział wydatków na administrację w wydatkach ogółem w powiecie buskim w 2003 r. wynosił – 7,6%, w 2004 r. – 7,9%, natomiast w powiecie leszczyńskim wydatki na administrację stanowiły w 2003 r. - 27,2%, a w 2004 r.- 30,1% wydatków ogółem. O wysokości wydatków na administrację samorządową, obok obiektywnego czynnika (tj. wielkości jednostki pod względem liczby mieszkańców), decydowały przede wszystkim możliwości finansowe. W samorządach o niewielkim potencjale finansowym wydatki na funkcjonowanie urzędu i obsługę rady gminy (powiatu) ograniczane były do zaspokajania niezbędnych potrzeb, wynagrodzenia kierownictwa urzędów i pracowników, diety radnych były znacznie niższe od wynagrodzeń i diet w jednostkach dysponujących wysokimi dochodami. Wydatki na wynagrodzenia pracowników samorządowych w 2003 r. w przeliczeniu na 1 mieszkańca w gminie miejskiej Kraśnik wynosiły – 79 zł, a w gminie miejskiej Łęknica - 352 zł. Kraśnik to gmina (spośród objętych kontrolą gmin miejskich), w której dochody w przeliczeniu na 1 mieszkańca w tym roku były najniższe, w Łęknicy – najwyższe. Wysokość wynagrodzeń wójtów/ burmistrzów /starostów oraz wysokość diet radnych zostały uzależnione w przepisach prawa od liczby mieszkańców jednostki samorządowej, o co wnioskowała m.in. NIK po kontroli kosztów osobowych funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego, przeprowadzonej w 1999 r. Mimo, że wynagrodzenia kierowników urzędów w kontrolowanych jednostkach nie przekraczały maksymalnych wynagrodzeń określonych w przepisach prawa, to ich wysokość była bardzo zróżnicowana. W większości jednostek „bogatych” wynagrodzenia były znacznie wyższe. • Dochody miasta Sopot w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2004 r., w porównaniu do dochodów w kontrolowanych 15 miastach na prawach powiatu, były najwyższe. Wynagrodzenie Prezydenta Miasta było jednym z trzech najwyższych. Sopot był najmniejszym pod względem liczby mieszkańców objętym kontrolą miastem na prawach powiatu . • Największą gminą wiejską spośród objętych kontrolą, była gmina Nowy Targ . Wynagrodzenie Wójta tej gminy, w porównaniu do wynagrodzeń wójtów pozostałych kontrolowanych 17 gmin wiejskich było jednak najniższe. Dochody gminy w przeliczeniu na 1 mieszkańca w tej grupie gmin były najniższe. Ustalono, że w jednostkach samorządu terytorialnego o wysokich dochodach znacznie rozbudowany był zakres świadczeń pozapłacowych dla pracowników: dofinansowywano studia, szkolenia, wypłacano nagrody uznaniowe, przyznawano dodatki specjalne. W UG Nowy Targ na dofinansowanie studiów pracowników, w całym okresie objętym kontrolą, wydatkowano 2,3 tys. zł, w UG Nadarzyn 63,2 tys. zł. W UG Nowy Targ zatrudnionych było, wg stanu na 30 czerwca 2005 r., 35 pracowników (w gminie zamieszkiwało 22.166 mieszkańców), w UG Nadarzyn – 44 pracowników (na terenie gminy zamieszkiwało 8.868 mieszkańców) . Wydatki na dofinansowanie studiów, w przeliczeniu na 1 pracownika, w UG Nowy Targ wyniosły 65,7 zł, UG Nadarzyn 1.436 zł. Pracownikom Urzędu Gminy Rewal wypłacono w grudniu 2003 r. i 2004 r. nagrody uznaniowe z „oszczędności w funduszu płac” w łącznej wysokości 107.835 zł, bez określenia zasad przyznawania tych nagród. Nie utworzono funduszu nagród z przeznaczeniem na nagrody za szczególne osiągnięcia w pracy zawodowej, którą to możliwość przewidują przepisy prawa. Podstawą wypłaty tych nagród – jak wyjaśniono - była decyzja Zarządu Gminy, podjęta na posiedzeniu w grudniu 1991 r. „Oszczędności” rozdzielane były w sposób uznaniowy przez Wójta Gminy...”. W jednostkach o niskich dochodach ograniczono liczbę szkoleń „zewnętrznych”, liczbę podróży służbowych krajowych i zagranicznych, wielkości zakupów materiałów i wyposażenia. Wysokość wydatków na administrację często zależna była również od działań (lub ich braku) podejmowanych przez wójtów (burmistrzów, starostów) na rzecz racjonalizacji kosztów administracji. Działania skutkujące wymiernymi efektami w postaci zmniejszenia i racjonalizacji kosztów administracji samorządowej zostały przeprowadzone w 20,2% objętych kontrolą jednostek. W 2004 r. wydatki na administrację w tych jednostkach, w porównaniu do tych samych wydatków z 2003 r., uległy zmniejszeniu podczas gdy w pozostałych (78,8% objętych kontrolą) wydatki te wzrosły. Miasta na prawach powiatu: Tarnów i Zielona Góra są jednostkami o zbliżonej liczbie mieszkańców i dochodach w przeliczeniu na 1 mieszkańca. W Urzędzie Miasta Tarnów w 2002 r. przeprowadzono reorganizację urzędu, zmniejszono stan zatrudnienia (z 446 pracowników wg stanu na 31 grudnia 2002 r. do 401 wg stanu na 30 czerwca 2005 r.). Prezydent wprowadził obowiązek monitorowania poziomu zatrudnienia i wszelkich ruchów kadrowych w wydziałach urzędu. Zmniejszono koszty eksploatacji samochodów służbowych, łącznie ze zmniejszeniem ich liczby z 9 w 2003 r. do 3 w 2004 r. W Urzędzie Miasta Zielona Góra – jak wyjaśniono - analizy kosztów administracji (w formie nieudokumentowanej) dokonuje się wyłącznie w trakcie opracowywania projektu budżetu, a następnie przy sporządzaniu sprawozdań z jego wykonania. Wydatki na administrację samorządową i wydatki na wynagrodzenia pracowników w Tarnowie, w przeliczeniu na 1 mieszkańca wynosiły odpowiednio: 158,9 zł i 118,7 zł, w Zielonej Górze były wyższe i wynosiły: 200,8 zł i 134,1 zł. Udział wydatków na administrację samorządową w wydatkach ogółem w Tarnowie wynosił 7,1%, w Zielonej Górze – 9,5%. Ustalenie rzetelnych i pełnych danych o wysokości kosztów administracji samorządowej w 41,7% objętych kontrolą jednostkach było utrudnione. Poprzez nierzetelną klasyfikację wydatków, stanowiących koszty administracji samorządowej, „zafałszowywano” faktyczną wysokość wydatków na administrację, np. służbowe podróże zagraniczne radnych i kierownictw urzędów klasyfikowano jako służbowe podróże krajowe w innych działach niż dział „Administracja publiczna.” Wysokość wydatków na obsługę rad gmin (powiatów) w kontrolowanych jednostkach była również zróżnicowana i wynosiła w 2004 r. w gminach wiejskich w przeliczeniu na 1 radnego od 1.734 zł (w Płoskini) do 17.445 zł (w Nadarzynie), w miastach na prawach powiatu od 9.387 zł (Zamość) do 29.332 zł (Zielona Góra). Zróżnicowanie wysokości tych wydatków wynikało przede wszystkim ze zróżnicowania wysokości diet radnych oraz wysokości wydatków na podróże służbowe krajowe i zagraniczne radnych, szkolenia radnych. W jednostkach, w których dochody w przeliczeniu na 1 mieszkańca należały do niskich, często wydatki z tytułu wypłaty diet radnym były jedynymi wydatkami związanymi z obsługą rady. W trakcie kontroli zostało przeprowadzone, wśród mieszkańców kontrolowanych jednostek, badanie ankietowe nt. zadowolenia z obsługi w urzędzie. Wyniki badania wykazały, że wysokość wydatków na administrację samorządową, często nie miała „przełożenia” na poziom satysfakcji mieszkańców z obsługi w urzędach. Również nie w każdym przypadku wzrost tych wydatków skutkował wzrostem zadowolenia mieszkańców z jakości świadczonych usług.