Informacja o wynikach kontroli restrukturyzacji sektora elektroenergetyki

Restrukturyzacja sektora energetyki rozpoczęła się w 1993 r. W tym roku skomercjalizowano 33 spółki dystrybucyjne, czyli zakłady energetyczne oraz rozpoczęto stopniową (jako pierwsza - Elektrociepłownia Kraków, jako ostatnia – w 1999 r. Elektrownia Turów) komercjalizację kolejnych zakładów wytwórczych, czyli elektrowni i elektrociepłowni. Do czasu zakończenia kontroli (grudzień 2000 r.) sprywatyzowano 7 przedsiębiorstw wytwórczych i 1 dystrybucyjne. Polskie Sieci Elektroenergetyczne (podsektor przesyłu) są własnością Skarbu Państwa. Kontrola wykazała opóźnienia w stosunku do terminów przyjętych w ustawie “Założenia polityki energetycznej Polski do roku 2010”, zwłaszcza we wprowadzaniu elementów rynku energii elektrycznej i prywatyzacji przedsiębiorstw sektora. Jedną z istotnych przyczyn tych opóźnień było nieterminowe wydanie aktów wykonawczych do ustawy. Nie udało się też w przewidzianym terminie połączyć elektrowni w struktury holdingowe, nie dokonano przeglądu wykorzystania gwarantowanych przez państwo kredytów BŚ, funduszy pomocowych i bankowych organizacji międzynarodowych. Przegląd ten miał doprowadzić do ułatwienia napływu kapitału zagranicznego. Z opóźnieniem realizowano zadania wynikające z dokumentu “Demonopolizacja i prywatyzacja elektroenergetyki”, a zwłaszcza z opóźnieniem wydano akty wykonawcze do ustawy Prawo energetyczne oraz nie skomercjalizowano w 1996 r. niektórych przedsiębiorstw o istotnym znaczeniu dla gospodarki, m.in. Zespołu Elektrowni Ostrołęka, Elektrowni Bełchatów i Elektrowni Turów. W 1996 r. miało nastąpić wprowadzenie nowych zasad hurtowego obrotu energią – termin ten nie został dotrzymany. Nie uruchomiono sektorowego funduszu inwestycyjnego – jego celem miało być reinwestowanie środków z prywatyzacji w inwestycje sektora. W stosunku do harmonogramu przyjętego przez Radę Ministrów 16.05.2000, nastąpiły opóźnienia w prywatyzacji: Górnośląskiego Zakładu Energetycznego, Zespołu Elektrociepłowni Wybrzeże, Elektrociepłowni Zielona Góra, Elektrociepłowni Tychy, Elektrociepłowni Białystok, Elektrowni Rybnik. W lutym 2000 r. RM przyjęła “Założenia polityki energetycznej Polski do roku 2020”, które określają zarówno politykę długofalową, jak zadania doraźne, w tym wyznaczone do wykonania w 2000 r. Tych zadań krótkoterminowych Minister Gospodarki nie wykonał, a wśród nich koncepcji budowy i wdrażania systemu monitorowania realizacji polityki energetycznej. Natomiast Minister SP rozpoczął działania zobowiązujące spółki do zweryfikowania ich strategii rozwojowych pod kątem zgodności z polityką energetyczną kraju. Równocześnie – w ocenie NIK – przy podejmowanych działaniach restrukturyzacyjnych zapewnione było bezpieczeństwo energetyczne kraju. Stopniowo następowała decentralizacja rynku energii i zmiana jego struktury – obecnie funkcjonują łącznie 585 przedsiębiorstwa, które uzyskały koncesje z urzędu lub na własny wniosek. Wzrosło też – po spadku produkcji energii elektrycznej w 1999 r. - zużycie (głównie przez przedsiębiorstwa przemysłowe) i eksport energii elektrycznej, Utrzymała się tendencja spadku produkcji na węglu brunatnym i w elektrowniach wodnych, a wzrastała w elektrociepłowniach i elektrowniach kolektorowych. W przedsiębiorstwach dystrybucyjnych zachowany został spadek strat. Pomimo faktu, że sprzedaż energii objętej kontraktami długoterminowymi odbywała się na starych zasadach, w strukturze zakupu przez podsektor dystrybucji wystąpiły lub zyskały na znaczeniu nowe kierunki: - rozszerzyło się działanie rynku bilansującego; - pojawiły się zakupy na giełdzie energii; - ograniczono handel pomiędzy przedsiębiorstwami dystrybucyjnymi; - zmniejszył się zakup od PSE wg taryfy, natomiast wzrósł na rynku bilansowym; - zwiększyły się zakupy bezpośrednio od wytwórców. Rok 2000 zamknął się stratą finansową na energii elektrycznej w wysokości 83,6 mln zł., ale była blisko 3-krotnie niższa, niż w 1999 r. Zła sytuacja wystąpiła zwłaszcza w spółkach dystrybucyjnych, gdzie straty wyniosły łącznie 514 mln zł. Równocześnie konsolidacja pozioma przedsiębiorstw dystrybucyjnych wzmacniała ich pozycję rynkową, co pozwalało na uzyskiwanie korzystniejszych warunków zakupu energii. W 1999 r. minister SP doprowadził do utworzenia Giełdy Energii, spółki o kapitale założycielskim w wys. 10 mln zł., której podstawowym zadaniem jest prowadzenie nieobligatoryjnego rynku energii elektrycznej. Akcje Skarbu Państwa zostały opłacone przez pozostałych akcjonariuszy, podobnie jak akcje serii C podwyższające kapitał spółki. W ocenie NIK podniesienie kapitału akcyjnego nastąpiło w warunkach nierówności podmiotów względem prawa i przy wykorzystaniu dominującej pozycji MSP. Pozytywnie NIK ocenia wyzbywanie się niepotrzebnego majątku przez przedsiębiorstwa elektroenergetyczne i tworzenie spółek, które przejmowały działalność remontową, opiekę zdrowotną i zarządzanie nieruchomościami. Pozwoliło to na poprawę organizacji zarządzania na precyzyjne określenie miejsc powstawania kosztów oraz zracjonalizowało zatrudnienie. Porozumienia pomiędzy zarządami spółek a załogami, gwarantujące stabilność zatrudnienia i wzrost wynagrodzeń bez względu na kondycję finansową przedsiębiorstwa przyczyniały się do ograniczania ich restrukturyzacji prawno-organizacyjnej i w przyszłości mogą skutkować obniżeniem ich wartości oraz stanowić przeszkodę w ich prywatyzacji. Nadmierne środki przedsiębiorstwa angażowały w działalność pozakoncesyjną, obarczoną znacznym ryzykiem, co przy braku doświadczenia w tej dziedzinie przynosiło straty. I tak Zamojska Korporacja Energetyczna poniosła straty z powodu: - objęcia udziałów i udzielenia pożyczki Zamojskiej Spółce Elektroenergetycznej, - nie zbycia w odpowiednim terminie akcji Banku Energetyki, mimo posiadania swojego przedstawiciela w Radzie Nadzorczej i tym samym monitorowania jego sytuacji finansowej, - zakupu dwóch kamienic, których remont byłby bardzo kosztowny, co sprawiło, że nie udało się ich sprzedać, - pożyczki udzielonej Polskiemu Monopolowi Loteryjnemu; natomiast Zielonogórskie Zakłady Energetyczne poniosły straty z powodu utworzenia spółki zajmującej się sprzedażą i serwisem samochodów, która przyniosła znaczne straty w 2-gim roku działalności. W wyniku restrukturyzacji wewnętrznej PSE powstało 12 spółek z oo. w których PSE posiadają 100% udziałów i korzystając z ich usług zapewniają bezpieczną i ekonomiczną pracę krajowego systemu elektroenergetycznego. Restrukturyzacja ta spowodowała wzrost zatrudnienia w PSE i 12 spółkach-córkach łącznie o 162 etaty i wzrost wynagrodzeń o 320%. Ten wzrost zatrudnienia i wynagrodzeń miał bezpośredni wpływ na koszty działalności i na cenę sprzedaży usług do PSE przez wyodrębnione spółki. Równocześnie specjalizacja działalności spółek utrudniała im – w ocenie NIK – wykonywanie prac na rzecz kontrahentów spoza Grupy Kapitałowej PSE. Słabością wszystkich spółek były: niska rentowność, niskie przychody z realizacji zadań poza grupą kapitałową, wysokie koszty działalności socjalnej, niska elastyczność reagowania na zmiany rynkowe, brak zmian w zakresie wielkości i struktury zatrudnienia, niewystarczająca działalność marketingowa i promocyjna. W efekcie w 1999 r. nastąpiło załamanie dynamiki wzrostu przychodów, co przy utrzymaniu dynamiki wzrostu kosztów dało straty w wys. blisko 68 mln zł. Równocześnie PSE wypłacały spółkom ryczałtowe, miesięczne wynagrodzenia za tzw. gotowość do wykonania zadań. W l. 1998 - 99 wartość posiadanych przez PSE akcji i udziałów wzrosła z ponad 488 mln zł do blisko 1,4 mld zł., a zyski z zainwestowanego kapitału wynosiły odpowiednio 0,12% i 0,11%. Ponadto przystąpienie PSE do spółki Telewizja Familijna (za zgodą MSP), na co wydatkowano 26 mln zł na zakup akcji i zobowiązano się do zaangażowania kolejnych 26 mln zł przekraczało – w ocenie NIK – granice racjonalnego ryzyka gospodarczego. Niekorzystny dla PSE jest statut tej spółki – chociaż PSE posiadają 11,96 % wszystkich akcji, wniosły 22,,06% kapitału spółki i 9,61% głosów na WZA, są praktycznie pozbawione wpływu na wybór członków organów spółki, pełną kontrolę nad zarządzaniem spółką zachowują OO Franciszkanie, którzy wnieśli 0,72% kapitału. Pod koniec 1999 r. Minister Gospodarki zwrócił się do prezesa PSE o podjęcie konkretnych działań mających na celu ograniczenie importu energii elektrycznej przez przedsiębiorstwa, takich jak: niepodejmowanie działań umożliwiających bezpośredni lub pośredni import energii przeznaczonej do konsumpcji, przedstawienie do MG informacji o zawartych kontraktach importowych, przyjęcie ustalenia, że na import konieczne jest przedstawienie każdorazowo do MG uzasadnienie tego importu. Dla tych działań Ministra - zdaniem NIK – brak upoważnień w obowiązujących przepisach; gdyby analiza wpływu importu na realizację polityki energetycznej potwierdziła obawy, Minister powinien wystąpić z inicjatywą ustanowienia prawnych, generalnych rozwiązań systemowych regulujących wymianę energii elektrycznej z zagranicą.