Informacja o wynikach kontroli: procesy prywatyzacyjne w energetyce cieplnej

W prywatyzacji energetyki cieplnej znaczący udział miały samorządy terytorialne. Wbrew obiegowej opinii, bardzo słabo radziły sobie z dbałością o interes lokalnych odbiorców ciepła oraz z wymogami proceduralnymi. W tym kontekście, NIK pozy-tywnie oceniła przestrzeganie objętych kontrolą procedur prywatyzacji spółek Skarbu Państwa przez Ministra Skarbu Państwa, którego ogólną ocenę istotnie obniżyły jednak nieprawidłowości: • opóźnienie realizacji programu prywatyzacji sektora, co spowodowało, że ko-lejne prywatyzacje miały miejsce w dużo gorszych warunkach rynkowych (w ciągu ośmiu lat realizacji programów prywatyzacyjnych w spółkach Skarbu Państwa, sprywatyzowano 10 na 21 elektrociepłowni); • nielegalne, niegospodarne i nierzetelne działania dotyczące prywatyzacji Ze-społu Elektrociepłowni Poznańskich SA, skutkujące pogorszeniem pozycji nego-cjacyjnej Ministra Skarbu Państwa oraz obniżeniem wartości transakcji o co naj-mniej 65 mln zł. Nieprawidłowości w prywatyzacji ZEC-P Poznań wystąpiły na etapach: wyboru do-radcy Ministra Skarbu Państwa oraz opracowania i odbioru analiz przedprywatyza-cyjnych firmy Access Sp. z oo. Analizy nie spełniały wymogów obowiązującego prawa ani umowy z MSP. Negatywna ocena procesu prywatyzacji ZEC-P SA w szczególności dotyczy braku działań Ministra Skarbu Państwa, które wyeliminowałyby niekorzystne dla prywatyzacji ZEC-P Poznań skutki Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy z maja 2001 r. Układ zawierał gwarancje dla pracowników ZEC-P SA skutkujące obniżeniem rynko-wej wartości Spółki w trakcie toczącego się procesu prywatyzacyjnego. Układ przy-znawał bowiem gwarancję zatrudnienia dla pracowników Spółki, a w przypadku roz-wiązania umowy o pracę odszkodowania w wysokości do 100-krotności średniej mie-sięcznej płacy (nie więcej niż 350 000 zł), oraz dodatkowo 24-krotność średniej mie-sięcznej płacy dla pracownika, jeśli brakuje mu nie więcej niż 10 lat do emerytury lub ma staż pracy powyżej 25 lat. Układ zbiorowy wymagał także uzyskania zgody organi-zacji związkowej, której pracownik jest członkiem, przy każdej zmianie warunków pracy i płacy. Takie uregulowania stwarzały pracownikom Spółki nadmiernie uprzywi-lejowaną pozycję wobec pracodawcy i stanowiły barierę dla ewentualnych zamierzeń restrukturyzacyjnych w Spółce. Efektem przyjęcia przez zarząd Spółki układu zbioro-wego był spadek wartości rynkowej Spółki, bowiem postanowienia układu zbiorowe-go były jednym z głównych powodów obniżenia proponowanych cen przez potencjal-nych inwestorów, a nawet wycofania się oferenta proponującego w ofercie wstępnej najwyższą cenę. Spowodowało to opóźnienie prywatyzacji oraz zmniejszenie wartości transakcji zbycia akcji o co najmniej 65 mln zł. NIK oceniła krytycznie również bezczynność reprezentantów Skarbu Państwa w ra-dzie nadzorczej ZEC-P Poznań wobec negocjowania a następnie podpisania w maju 2001 r. układu zbiorowego, a także brak reakcji urzędników MSP oraz kolejnych Mini-strów Skarbu Państwa w odniesieniu do kwestii zawartego w Spółce układu zbiorowe-go. Mimo odpowiednich ekspertyz wskazujących na szkodliwy wpływ układu na proces prywatyzacji ZEC-P SA nie podjęto żadnych działań wobec Zarządu Spółki w celu wy-egzekwowania od niego wprowadzenia odpowiednich zmian postanowień Układu. Nie wyciągnięto także konsekwencji wobec członków zarządu, którzy podpisując układ zbiorowy działali na szkodę Spółki, mimo odpowiedniego wniosku komórki organiza-cyjnej MSP w sprawie zmian w składzie Zarządu ZEC-P SA. Poza nieprzejrzystością procedur dotyczących zmian kadrowych w spółkach Skarbu Państwa, odpowiedzial-ność za brak zmian w składzie Zarządu ZEC-P Poznań ponosi pan Piotr Czyżew-ski – pełniący wówczas funkcję Podsekretarza Stanu w MSP. W odniesieniu do procesów prywatyzacji spółek komunalnych, NIK krytycznie oceni-ła kompetencje i znajomość przepisów przez osoby, odpowiedzialne w urzędach gmin za przekształcenia własnościowe. Wskutek tych braków, w 15 z 21 skontrolo-wanych procesów prywatyzacji podmiotów komunalnych (71%) stwierdzono różnego rodzaju nieprawidłowości dotyczące: wyboru doradcy prywatyzacyjnego, jakości analiz przedprywatyzacyjnych oraz prowadzenia negocjacji z inwestorami. Umowy, na pod-stawie których prywatyzowane były komunalne podmioty, także były obciążone licz-nymi wadami. W ośmiu z 19 zbadanych umów (42%) zawarto postanowienia obciążone nieprawidłowościami, np. umowy określały warunki zapłaty ceny niezgodnie z ustawą o komercjalizacji i prywatyzacji lub zaniżona w nich była wartość transakcji. Również wypełnianie pozacenowych zobowiązań umownych w sprywatyzowanych spółkach komunalnych zostało ocenione przez NIK krytycznie, ze względu na liczbę i wagę stwierdzonych nieprawidłowości obniżających zakres inwestycji i innych korzy-ści z prywatyzacji. Z 13 umów objętych kontrolą, w sześciu przypadkach nie wypełnio-no tych zobowiązań (w czterech z winy inwestorów, w dwóch z winy zarządów gmin). Efekty prywatyzacji dla samych spółek Skarbu Państwa NIK ocenia w większości przypadków pozytywnie. Realizacja zobowiązań inwestycyjnych przynosiła pozytywne efekty dla poprawy stanu infrastruktury oraz zwiększenia sieci dystrybucyjnej. Jednakże zadania inwestycyjne w większości przypadków były finansowane nie przez inwestorów ale przez same spółki. Charakterystycznym zjawiskiem był też duży wpływ realizacji postanowień pakietów socjalnych na wyniki ekonomiczne spółek, zwłaszcza w pierwszym roku po prywatyzacji. Sytuacja ta dotyczyła dużych podmiotów, w szczególności spółek Skarbu Państwa. Efekty czterech procesów prywatyzacji należy jednak ocenić jednoznacznie negatyw-nie. Jeden z nich nie doprowadził w ogóle do sfinalizowania transakcji sprzedaży udzia-łów (MZEC Sp. z o.o. w Kościanie). Dwie spółki (ZEC Sp. z o.o. w Chełmnie oraz PEC Sp. z o.o. w Dzierzgoniu) po prywatyzacji zostały postawione w stan upadłości, a jedna (ZEC Sp. z o.o. w Żninie) radykalnie pogorszyła swą kondycję. We wszystkich ww. przypadkach przyczyna niepowodzenia procesu prywatyzacji leżała w istotnych błędach, popełnionych przez właścicieli – jednostki samorządu terytorialnego. Prywatyzacje przedsiębiorstw energetyki cieplnej prowadzone były w warunkach wzra-stającej konkurencji oraz zmniejszającego się zapotrzebowania na ciepło w wyniku działań racjonalizujących zużycie. Nadal jednak, większość podmiotów, zwłaszcza działających w średnich i małych miejscowościach, zachowywała pozycję monopo-listy na lokalnym rynku ciepła. Kontrole NIK przeprowadzono w Ministerstwie Skarbu Państwa, 21 urzędach miejskich oraz trzech elektrociepłowniach.