Informacja o wynikach kontroli działalności komisji orzekających i rzeczników dyscypliny budżetowej w latach 1996 - 1997

W latach 1996-1997 znaczne rozluźnienie dyscypliny budżetowej wyrażało się wzrostem strat budżetów wojewodów i budżetów gmin, przy równoczesnym nasilaniu się tendencji do łagodnego traktowania winnych naruszenia dyscypliny i opieszałego prowadzenia części spraw przez skontrolowane komisje orzekające komisje orzekające. Zdecydowana większość naruszeń dyscypliny występowała w jednostkach służby zdrowia i oświaty. NIK negatywnie ocenia, jako zdecydowanie nieskuteczny, ówczesny system odpowiedzialności za naruszenia dyscypliny budżetowej. Kontrolą objęto 20 komisji orzekajacych i 20 rzeczników dyscypliny budżetowej przy wojewodach, 10 komisji i rzeczników przy RIO, Główną omisję Orzekającą i Głównego Rzecznika Dyscypliny Budżetowej. O wyraźnym pogorszeniu dyscypliny budżetowej w latach 1996-1997 świadczy wzrost o 60% ilości zawiadomień, które wpłyneły do skontrolowanych komisji orzekających. Szczególnie duży ich wzrost odnotowano w komisjach orzekających przy wojewodach - w 1996r. 263 zawiadomienia obejmujące 441 osób obwinionych, a w 1997r. 557 zawiadomień obejmujących 825 osób. Zawiadomienia do komisji orzekających przy wojewodach składali najczęściej kierownicy jednostek nadrzędnych, a do komisji przy regionalnych izbach obrachunkowych - inspektorzy tych izb. Dyscyplinę budżetową naruszono głównie poprzez: przekraczanie planów wydatków (33% spraw orzeczonych przez komisje), pobranie z rachunku bankowego pieniędzy na wynagrodzenia bez jednoczesnego opłacenia składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i Fundusz Pracy (26% spraw), zaciągniecie zobowiązań ponad preliminarz wydatków (23% spraw). Zdecydowana większość (około 80%) tego rodzaju naruszeń stwierdzono w jednostakch służby zdrowia (63%) i oświaty (18%). Skutki finansowe różnych naruszeń dyscypliny w 1997 r. tak dla budżetu państwa, jak i dla budżetów gmin wzrosły w stosunku do 1996r. ponad 2,5 - krotnie. Wysokie tempo wzrostu wielkości skutków finansowych nie znajdowało odzwierciedlenia w karach wymierzanych przez komisje. Spośród osób uznanych winnymi ukarano tylko 354 (41,3%) w 1996r. i 436 osób (34,8%) w 1997r, przy czym najczęściej były to upomnienia. Karę pieniężną wymierzono 10% winnych w 1996r i 7% winnych w 1997r. Komisje mogły je orzekać w wysokości do 3 - krotnego przeciętnego wynagrodzenia, tymczasem średnia kara pieniężna wyniosła 14% przeciętnego wynagrodzenia w 1996r. i 12% w 1997r. W dodatku wobec części osób odroczono termin płatności lub karę rozłożono na raty. W stosunku do pozostałych osób uznanych winnymi odstąpiono od wymierzania kary, uzasadniając takie orzeczenie tym, że nie działali oni z zamiarem naruszenia przepisów ustawy, lecz z potrzeby zapewnienia jednostce budżetowej możliwości funkcjonowania. Spośród 1803 rozstrzygnietych spraw w 321 przypadkach komisje wydały orzeczenie o odmowie wszczęcia postępowania. Pozytywnym zjawiskiem była poprawa sprawności działania skontrolowanych organów orzekających, wyrażająca się 46% wzrostem ilości spraw rostrzygniętych i 25% spadkiem spraw zaległych. Zastrzeżenia budzi jednak nieprzestrzeganie obowiązujących przepisów przez komisje orzekające i przez rzeczników dyscypliny budżetowej. Krytycznie oceniono też przypadki opieszałego prowadzenia spraw, zwłaszcza tych opóźnień w postępowaniu przewodniczących komisji i rzeczników, które powodowały ustanie karalności czynów. W trakcie kontroli okazało się, że rzecznicy dyscypliny budżetowej właściwi dla organów orzekających w I instancji nie przedstawiali sprawozdań Głównemu Rzecznikowi Dyscypliny Budżetowej, (jest nim główny księgowy budżetu państwa). Przyczyną tego był brak przygotowanego zakresu i terminów sprawozdań, których opracowanie należało do obowiązków Głównego Rzecznika.Wytyczne takie zostały opracowane po zakończeniu kontroli NIK. Pozytywnie NIK oceniła działania Głównej Komisji Orzekającej (rozpatruje odwołania i zażalenia na orzeczenia komisji I instancji) za zmniejszenie się ilości spraw zaległych, co świadczy o poprawie sprawności jej działania. Przy podkreśleniu tej pozytywnej ogólnej tendencji NIK wyraziła zastrzeżenia do ciągle zbyt dużej części odwołań i zażaleń oczekujących na rozpatrzenie ponad czas określony przepisami, co było jedną z przyczyn wzrostu ilości uchylonych orzeczeń. Nadzór nad działalnością organów orzekających sprawuje minister finansów. NIK krytycznie oceniła brak skutecznych działań z jego strony mających na celu zdyscyplinowanie komisji orzekających w zakresie przesyłania odpisów o umorzeniu postępowania z powodu przedawnienia orzekania oraz w zakresie egzekwowania terminowego składania rocznych sprawozdań. W dodatku w przedkładanych sprawozdaniach nie jest przewidziane wykazywanie kwot przekroczeń wydatków budżetowych, kwot uszczupleń, czy szkód majątkowych, W rezultacie minister finansów nie dysponował danymi nt. wiekości skutków finansowych naruszeń dyscypliny budżetowej. W ramach sprawowanego nadzoru minister finansów zwracał uwagę odpowiednim organom lub przewodniczącym komisji na popełniane przez nie uchybienia oraz skierował do przewodniczących komisji pismo, w którym zwrócił uwagę na zbyt częste odstępowanie od wymierzania kary lub jej łagodzenie, a także na znaczną liczbę spraw umorzonych.