Informacja o wynikach kontroli efektywności wdrażania projektów racjonalizatorskich w wybranych podmiotach gospodarczych

Kontrolę efektywności wdrażania projektów racjonalizatorskich przeprowadzono u 24 przedsiębiorców różnych branż, posiadających status przedsiębiorstwa państwowego lub spółki z wyłącznym lub przeważającym udziałem Skarbu Państwa. W okresie od 1996 r. do końca I p. 1998 r. podmioty te zastosowały łącznie 1027 projektów racjonalizatorskich, wykazując koszty w kwocie 49,3 mln zł (niepełne bo nie prowadzono kompletnej ewidencji), w tym 43,5 mln zł stanowiły wypłaty dla pracowników, tj. wynagrodzenia twórców 26,3 mln zł oraz nagrody – 17,2 mln zł. Większość skontrolowanych przedsiębiorców nie traktowała racjonalizacji jako czynnika wspomagającego procesy modernizujące i rozwojowe. Dopuszczono na przykład (w 7 jednostkach) do zastosowania 30 projektów, które nie były rozwiązaniami nowymi albo koszty wdrażania przewyższały efekty. Wypłacono jednak twórcom i innym osobom łącznie ok. 1,7 mln zł. Przykładowo za projekt uznano m.in. zmianę trasy przewozu ładunków (wypłacono 44,7 tys.zł) czy komputerowego zamiast ręcznego wystawiania faktur (30,3 tys.zł) albo wymiany drzwi dwuskrzydłowych na przesuwane. Wykazane przez przedsiębiorców efekty finansowe wdrożeń (łącznie w I p. 1998 r. 84,6 mln zł) w ocenie NIK były niewiarygodne, gdyż nie prowadzono pełnej ewidencji kosztów. Pośrednio na brak wiarygodności tych wyliczeń wskazywała ogólnie słaba i pogarszająca się sytuacja ekonomiczna badanych firm (łączny wynik finansowy brutto wyniósł ok. 40,2 mln zł). Bardzo duża była skala uczestnictwa w działalności racjonalizatorskiej pracowników zajmujących stanowiska kierownicze. Łącznie pracownicy tacy otrzymali 19,4 mln zł, tj. 44,6% ogólnej sumy wypłat z tytułu wynalazczości. W indywidualnych przypadkach kwoty otrzymane przez osoby z tej grupy sięgały nawet (w okresie 2,5 roku) 1,4 mln zł. Zjawiskiem patologicznym były stwierdzane przypadki wnioskowania o przyznanie nagród i zatwierdzenia wypłat z tytułu racjonalizacji dla samych siebie a niekiedy nawet rozstrzygania sporów we własnej sprawie. NIK uznaje przepisy prawa dopuszczające możliwość wystąpienia takich zjawisk za korupcjogenne i domaga się ich zmiany. Skontrolowani przedsiębiorcy nadużywali w ocenie NIK możliwości wypłacania nagród za wynalazczość (art.14 ust.2 ustawy o wynalazczości), korzystając z tego, że nagrody te nie były obciążone składkami na ubezpieczenia społeczne. Łącznie wypłacono 17,2 mln zł nagród. Przyznawano je niekiedy osobom, których wkład pracy był nieudokumentowany albo w ogóle bez uzasadnienia.