Informacja o wynikach kontroli usuwania skutków powodzi z lipca 1997 r. przez administrację publiczną

Tragiczna powódź na terenach południowej i zachodniej Polski w lipcu 1997 r. drastycznie wykazała, że rząd nie miał wieloletnich ani rocznych planów działań zapobiegających skutkom powodzi. Kontrola – obejmująca okres od połowy lipca 1997 r. do końca września 1998 r. – przeprowadzona przez NIK od września 1998 r. do stycznia 1999 r. ujawniła, że od lipcowego kataklizmu w 1997 r. nie poprawił się stan zabezpieczenia przeciwpowodziowego kraju. Nadal brakowało krajowego systemu programu ochrony przed powodzią, nie zwiększono nakładów inwestycyjnych na gospodarkę wodną, nie poprawiła się w istotny sposób osłona hydrologiczno-meteorologiczna kraju; jedynie w niewielkim stopniu wprowadzono automatyczny system pomiarów. W ocenie Izby administracja rządowa zbyt późno opracowała wytyczne w sprawie metody szacowania szkód powodziowych, zaś wcześniejsze szacunki sporządzone zostały z błędami. Dopiero od marca 1998 r. został wprowadzony - przez Pełnomocnika Rządu ds. Usuwania Skutków Powodzi – jednolity dla wszystkich województw system zbierania i przekazywania informacji o usuwaniu skutków powodzi według opracowanych wzorców. Okazało się wówczas, że wysokość szacunkowych szkód powodziowych była często kilkakrotnie niższa od pierwotnie wykazanych, bowiem do strat zaliczano np. techniczne zużycie obiektów lub urządzeń. Do końca 1997 r. na obszarach objętych powodzią przywrócono do ruchu 98% dróg i linii kolejowych, a do 30 lipca 1998 r. została całkowicie odtworzona łączność. W Lasach Państwowych usunięto 41%, a w parkach narodowych 21,2% szkód powodziowych. Dane dotyczące poszczególnych gmin objętych kontrolą wskazują, że do końca września 1998 r. odbudowano lub wyremontowano 32,4% obiektów mieszkaniowych,, 65,1% oświatowych, 53,8% służby zdrowia, 8,9% ujęć wody, 69,6% sieci wodociągowej, 6,3% wałów przeciwpowodziowych. W latach 1997-1998 Urząd Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast przekazał gminom 1000 mieszkań w domach wielorodzinnych i 435 kontenerów mieszkalnych. Kontrola przeprowadzona na zlecenie NIK przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego w zakresie realizacji programu rządowego “1000 mieszkań dla powodzian” ujawniła m.in. usterki w systemie wentylacji ponad 63% budynków, zacieki na ścianach i stropach, niedogrzanie pomieszczeń, zawilgocenia i pleśń. Inspektorzy GUNB wydali 1215 zaleceń pokontrolnych mających zlikwidować usterki budowlane. Najczęstszą przyczyną opóźnień w realizacji usuwania skutków powodzi był niedobór środków finansowych na wykonanie zaplanowanych prac, przy jednoczesnym braku możliwości wygospodarowania ich z własnych budżetów. W okresie objętym kontrolą wydatki na usunięcie szkód powodziowych wyniosły 2.144.311 tys. zł., z czego 1.607.000. tys. zł stanowiły środki budżetowe, w tym 809.845 tys. zł środki z rezerw celowych 1998 r., wydatkowane do 30 września 1998 r. NIK negatywnie oceniła opóźnienia w przekazywaniu środków finansowych pochodzących z kredytów zagranicznych, jak również z wpłat od podmiotów urządzających gry liczbowe, którymi dysponowała Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. Z tych ostatnich ponad 70% (43 mln zł) pozostało niewykorzystanych, mimo olbrzymich potrzeb i złożonych wniosków. W ocenie NIK brakowało należytej kontroli nad wydatkowaniem środków przeznaczonych na usuwanie skutków powodzi. Dopiero we wrześniu 1998 r. został opracowany przez Biuro ds. Usuwania Skutków Powodzi plan kontroli wydatków ponoszonych na usuwanie skutków kataklizmu. Niezgodnie z przepisami prawa wydatkowano ogółem 28.438 783 zł (wyliczenia te uwzględniają ustalenia kontroli doraźnej Delegatury NIK we Wrocławiu w okresie od lipca 1997 r. do lipca 1998 r.). Na przykład jedna z gmin otrzymała 600 tys. zł dotacji na wybudowanie 50 mieszkań dla powodzian, mimo iż na jej terenie nie było osób spełniających kryteria przydziału mieszkań budowanych ze środków dotacji celowej na usuwanie skutków powodzi, inna - wydatkowała 128.574 zł na odbudowę dróg, które nie zostały uszkodzone podczas powodzi. Ustalenia kontroli potwierdziły m.in. potrzebę opracowania przez Radę Ministrów i przedstawienia Sejmowi wieloletniego, 20-30 letniego, programu ochrony powodziowej kraju z uwzględnieniem remontów i modernizacji istniejących urządzeń i budowy nowych oraz wskazania źródeł ich finansowania. Niezbędne jest także przygotowanie przez rząd projektu ustawy, która stworzyłaby podstawy prawne dla działania administracji publicznej w sytuacjach kryzysowych (np. klęsk żywiołowych) oraz wyznaczała zadania związane z usuwaniem skutków tych zdarzeń.