Informacja o wynikach kontroli gospodarki finansowej Agencji Rozwoju Przemysłu S.A.

Agencja Rozwoju Przemysłu jest spółką prawa handlowego, powołaną w celu technicznego i finansowego wspierania restrukturyzacji przedsiębiorstw. Wszystkie akcje Agencji należą do Skarbu Państwa, który jest reprezentowany na Walnym Zgromadzeniu przez Ministra Skarbu Państwa (do 31 grudnia 1996r. przez Ministra Przemysłu i Handlu). Pomimo poprawy koniunktury gospodarczej w latach 1994-1996, nadal ok. 1/3 przedsiębiorstw przemysłowych pozostaje w tak złej sytuacji ekonomicznej, że nie może liczyć na finansowanie ze strony sektora bankowego. W tych warunkach ARP S.A. jest najważniejszą instytucją rządową, która może udzielić im pomocy. Agencja wypełnia swoje statutowe zadania wykorzystując własne kapitały, dotacje budżetowe oraz środki pochodzące z zagranicznych funduszy pomocowych (PHARE, EFSAL). Kontrola gospodarki finansowej Agencji Rozwoju Przemysłu została przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli na zlecenie Prezydium Sejmu, w IV kwartale 1996r. i w I półroczu 1997r. Skontrolowano działalność Agencji w latach 1995-1996, pod kątem pozyskiwania środków finansowych oraz kierunków i efektów ich wykorzystania. Szczególną uwagę zwrócono na skuteczność wykorzystania środków przeznaczonych na pomoc dla ZPC 'Ursus". Oceniono również realizację wniosków pokontrolnych NIK z trzech kontroli przeprowadzonych w latach 1993-1995. W okresie objętym kontrolą majątek Agencji został powiększony do kwoty 774.977 tys. zł i był o 25% większy niż 1995r (stan na dzień 31.12.1996r.). Zanotowano także dobre wskaźniki efektywności gospodarczej, takie jak: rentowność brutto - odpowiednio 14,8% i 15,7%, zyskowność netto: 9,1% i 6,7%. Na koniec 1996r. Agencja posiadała nadpłynność finansową (wskaźnik 4,8), co oznacza posiadanie pewnego nadmiaru środków obrotowych. Przychody ARP pochodzą z bieżącej działalności gospodarczej (sprzedaż usług, dotacje, darowizny, sprzedaż majątku trwałego) oraz działalności finansowej (obrót papierami wartościowymi, udziałami, odsetki). Działania podejmowane przez ARP S.A. na rzecz restrukturyzacji przedsiębiorstw przybierały w okresie objętym kontrolą następujące formy: pożyczki dla podmiotów gospodarczych - Agencja udzieliła pożyczek na kwotę 318,5 mln zł, z czego 246,6 mln zł stanowiły pożyczki uzyskane ze środków budżetowych EFSAL; rozdysponowywanie środków pomocowych, których źródłami są m.in: Fundusz PHARE oraz pożyczka Banku Światowego; kwota środków pozostających do dyspozycji Agencji wynosiła 7226,6 tys. ECU, 1150 tys. FRF oraz 264 tys. USD, były one przeznaczane na finansowanie ekspertyz, programów, wdrożeń itp.; ARP angażuje się bezpośrednio w pomoc przedsiębiorstwom przy organizacji prac związanych z opracowywaniem programów; korzystanie przez podmioty gospodarcze ze środków pomocowych jest odpłatne; udzielanie poręczeń bądź gwarancji kredytowych - na kwotę 33422 tys. zł; prowadzenie bankowych postępowań ugodowych; wchodzenie w powiązania kapitałowe z przedsiębiorstwami poprzez zamianę wierzytelności na akcje lub udziały; likwidowanie przedsiębiorstw - działalność ta przyniosła deficyt w wysokości 193 tys. zł; inicjowanie powstawania Agencji Rozwoju Regionalnego; udział w tworzeniu specjalnej strefy ekonomicznej w Mielcu. Agencja Rozwoju Przemysłu, począwszy od 1991r., zaangażowana była w różne formy pomocy dla ZPC "Ursus". Do 31 grudnia 1996r. pomoc ta osiągnęła łącznie wartość 189 mln zł oraz 1,74 mln ECU, w tym w latach 1995-1996 ogółem 181,9 mln zł. ZPC "Ursus" wspierane były w formie pomocy bezzwrotnej, pożyczek ze środków własnych Agencji oraz EFSAL, a także poręczeń kredytów. W efekcie, w badanym okresie doszło do poprawy podstawowych wskaźników ekonomicznych (ok. dziesięciokrotne zmniejszenie straty brutto, rentowność brutto wzrosła z -17,49% do -0,73%). Część wierzytelności Agencji wobec ZPC "Ursus" powstałych w wyniku realizacji ww. form pomocy uległa umorzeniu w wyniku s.p.u. i b.p.u. (ostatecznie 90% z kwoty 133 mln zł - ugoda z dnia 11.07.1996r.). Mimo pewnej poprawy sytuacji ekonomicznej ZPC "Ursus", jej stan nie wskazywał w okresie objętym kontrolą, na osiągnięcie przez Zakłady trwałej zdolności płatniczej. W wystąpieniu pokontrolnym NIK wskazano m.in. na finansowanie produkcji zobowiązaniami krótkoterminowymi, powiększanie się stanu należności (do głównych dłużników należały także dwie spółki z udziałami ZPC), powierzenie spółce pracowniczej wyłączności na dystrybucję części zamiennych w kraju (bez przeprowadzenia analizy opłacalności), utrzymywanie majątku zbędnego (ogółem 52% powierzchni nieruchomości). Podczas kontroli negatywnie oceniono rzetelność i legalność działań ZPC "Ursus" z powodu naruszeń postanowień umów z Agencją. Naruszenia dotyczyły spłacania pożyczek (nieterminowość lub brak spłat), przeznaczania uzyskanych środków na inne cele niż uzgodnione w umowach, np. niezgodnie z przeznaczeniem wykorzystano 70% I transzy pożyczki EFSAL, nie wywiązywania się ze zobowiązań umownych odnośnie zabezpieczeń poręczeń kredytów. Zgodnie z założeniami statutowymi, Agencja Rozwoju Przemysłu podejmuje przedsięwzięcia, które w rezultacie prowadzą do pogorszenia jej wyników finansowych. Konsekwencją prowadzenia działalności w obszarze dużego ryzyka jest udział pożyczek, których spłata jest zagrożona, sięgający 33% łącznej kwoty należności Agencji. Umorzenia wierzytelności stanowią 55% uzyskanych spłat. NIK nie kwestionuje przestrzegania przez Agencję zasady gospodarności (całość trudnych pożyczek objęto windykacjami). Na granicy opłacalności finansowej jest także zaangażowanie się Agencji we wspieranie regionalnych procesów restrukturyzacyjnych (dywidenda z tego tytułu wyniosła 0,1% zaangażowanych środków - 9,5 tys. zł). W 1996r nastąpiło obniżenie się zyskowności obrotu udziałami i akcjami spółek pozagiełdowych będących w posiadaniu Agencji, przejętych w drodze konwersji wierzytelności (trudna sytuacja spółek dłużników ARP decyduje o niskiej wartości rynkowej ich walorów). Zmniejszyła się również efektywność inwestycji w papiery wartościowe i rentowność obrotu akcjami notowanymi na giełdzie. Pozytywnie pod względem gospodarności i celowości NIK oceniła działania Agencji mające na celu ograniczenie udziału akcji w portfelu inwestycyjnym. W funkcjonowaniu Agencji Rozwoju Przemysłu w badanym okresie stwierdzono następujące nieprawidłowości: zbyt długie okresy dysponowania środkami budżetowymi pochodzącymi z funduszy EFSAL (nawet powyżej 60 dni) wynikające z przedwczesnego wnioskowania o ich uruchomienie do b.MPiH, jak również z opóźnień w zwrotach do budżetu nie wykorzystanych pożyczek; zaniżenie podstawy opodatkowania w 1995r. z tytułu otrzymanych dywidend (skorygowane w 1997r. wraz ze zwrotem należnej kwoty); nie podejmowanie w niektórych przypadkach działań windykacyjnych (zwłaszcza wobec ZPC "Ursus"); nieterminowe egzekwowanie od podmiotów gospodarczych należności ARP za pomoc udzieloną przy opracowywaniu programów restrukturyzacyjnych - na koniec 1996r. łączna kwota tych należności wynosiła 191,1 tys. zł. Agencja Rozwoju Przemysłu zrealizowała większość wniosków zawartych w wystąpieniach pokontrolnych NIK z poprzednich kontroli. Nie zrealizowano wniosku dotyczącego usprawnienia przeprowadzania likwidacji przedsiębiorstw (lecz zmniejszyła się także skala przeprowadzanych likwidacji przez Agencję). Zdaniem NIK w najbliższym czasie Zarząd ARP SA powinien podjąć działania zmierzające m.in. do: poprawy terminowości windykowania należności; maksymalnego ograniczenia wierzytelności z tytułu trudnych pożyczek; zaprzestanie zbędnego przetrzymywania środków budżetowych (EFSAL); oceny pod kątem gospodarności zaangażowania kapitałowego w regionalne procesy restrukturyzacyjne; prowadzenia bardziej wnikliwego monitorowania inwestycji w poszczególne instrumenty rynku pieniężnego; egzekwowania realizacji postanowień umów zawartych z ZPC "Ursus"; umieszczenia w aneksie do umowy z ZPC "Ursus" zapisów uniemożliwiających Zakładom wykorzystanie kolejnych transz pożyczki niezgodnie z jej przeznaczeniem. Minister Skarbu Państwa powinien, zdaniem NIK, doprowadzić do nowelizacji rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23.11.1993r. w sprawie wytycznych realizacji budżetu państwa w zakresie wydatków przeznaczanych na wsparcie restrukturyzacji i osłony likwidacji przedsiębiorstw tak, by został określony termin zwrotu przez ARP S.A. niewykorzystanych środków EFSAL. Jednocześnie należy przeanalizować zakres w jakim ZPC "Ursus" mogą wykorzystywać pożyczki EFSAL. Dostosowanie tego zakresu do potrzeb Zakładów powinno nastąpić w drodze zmiany postanowień uchwały Rady Ministrów nr 94/95 w sprawie przyznania pomocy ze środków budżetowych EFSAL dla ZPC "Ursus".