Informacja o wynikach kontroli tworzenia i utrzymania miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

W co dziesiątym zakładzie pracy chronionej i w co ósmym zakładzie nie posiadającym takiego statusu stwierdzono, że nowo utworzone miejsca pracy bądź w ogóle nie funkcjonowały, bądź były zatrudniane na nich osoby pełnosprawne. W latach 1995-1997 wydatki PFRON na utworzenie 41,8 tys. nowych stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych wyniosły 578,5 mln zł. NIK krytycznie oceniła sposób wydatkowania środków zakładowych funduszy rehabilitacji w zakładach pracy chronionej. Środki te często, zamiast na cele socjalne, wydawane były na finansowanie bieżącej działalności zakładów - zakup surowców czy opłacanie rachunków za prąd, jak również na cele inwestycyjne. Przeprowadzona w okresie od 16 lutego do 9 listopada kontrola miała na celu dokonanie oceny podejmowanych przez PFRON i organy administracji rządowej działań służących tworzeniu nowych miejsce pracy dla osób niepełnosprawnych oraz utrzymaniu miejsc pracy już istniejących, a także przeprowadzenie analizy wykorzystania zakładowych funduszy rehabilitacji osób niepełnosprawnych w zakładach pracy chronionej. Kontrola objęła lata 1995-1997 i I kwartał 1998 roku. Wydatki PFRON wyniosły w latach 1995-1997 ponad 3;1 mld zł, w tym 578,5 mln zł, czyli 18,7%, na utworzenie 41,8 tys. nowych stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych - a więc średnio 13 825 zł na jedno stanowisko. Z ustaleń kontroli wynika, że udział środków PFRON w kosztach tworzenia nowych stanowisk był zróżnicowany - od 5 tys. zł do przeszło 30 tys. zł. Wysokość refundacji zależała od wyników negocjacji między wojewódzkimi ośrodkami zatrudnienia i rehabilitacji osób niepełnosprawnych a wnioskodawcami, przy czym niektórym pracodawcom refundowano 100% poniesionych kosztów, niektórym zaś mniej niż połowę, a stopień niepełnosprawności przyszłych pracowników nie był przesłanką braną pod uwagę przy określaniu poziomu refundacji. Badania NIK wykazały, że spośród osób niepełnosprawnych skierowanych do pracy na nowo utworzonych stanowiskach, aż 82% stanowiły osoby z lekkim stopniem niepełnosprawności - czyli dawna III grupa inwalidzka, 16,4% ze stopniem umiarkowanym i zaledwie 1,3% ze znacznym stopniem niepełnosprawności. NIK krytycznie ocenia tak realizowaną politykę zatrudnienia osób niepełnosprawnych wskazując, że zatrudniając w większości osoby nieznacznie upośledzone kierownicy zakładów kierowali się głównie interesem ekonomicznym. Jest to z ich punktu widzenia jest w jakiejś mierze zrozumiałe, ale nie wolno zapominać, że otrzymują oni społeczne pieniądze na realizowanie polityki zatrudnienia, której założeniem m.in. zapewnienie pracy osobom poszkodowanym najciężej. NIK stoi na stanowisku, że system refundacji przez PFRON kosztów tworzenia nowych stanowisk pracy powinien uwzględniać stopień niepełnosprawności osób kierowanych do pracy na nich - co wymagałoby zmiany obowiązujących uregulowań prawnych. Zgodnie z przepisami, środki zakładowych funduszy rehabilitacji powinny wyłącznie służyć realizowaniu różnych jej form, powinny więc stanowić źródło wspierania zakładów pracy chronionej w ich funkcjach socjalnych. Tymczasem z badań NIK wynika, że tylko co dziesiąty z kontrolowanych zakładów przeznaczał na te cele fundusz rehabilitacji w całości, zaś przeszło 50% zakładów - mniej niż połowę. Pieniądze te wydawano natomiast na cele nie związane z rehabilitacją niepełnosprawnych - jak finansowanie działalności bieżącej, opłacanie należności za energię elektryczną i cieplną oraz na inwestycje, nie zawsze wszakże stojące w związku z potrzebami osób niepełnosprawnych. NIK sygnalizuje, że brak jest regulacji prawnych, dotyczących zasad postępowania w przypadkach nieprzestrzegania ustawowo określonych celów i wydawania środków zakładowych funduszy na cele nie związane z rehabilitacją niepełnosprawnych. Postępowanie takie ułatwia brak obowiązku gromadzenia tych środków na wyodrębnionym rachunku bankowym, poza 10% częścią tego funduszu, która dotyczy pomocy indywidualnej na rzecz inwalidów. NIK zauważa, że o ile środki gromadzone na zakładowych funduszach pozwalają przeznaczyć na rehabilitację jednej osoby ok. 12,9 tys. zł rocznie, to na osobę niepełnosprawną nie zatrudnioną w zakładzie pracy chronionej bądź bezrobotną, której rehabilitacja finansowana byłaby ze środków PFRON przypada wszystkiego 180 zł rocznie. Jest to - wymagająca zmiany - nierówność, mająca swe źródło w rozwiązaniach ustawowych. Stan ten narusza konstytucyjną zasadę równości, bowiem przy tym samym stopniu niepełnosprawności stwarza nieuzasadnione przywileje w dostępie do środków na rehabilitację tylko z racji zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej.