Informacja o wynikach kontroli realizacji inwestycji centralnej Terminal Samochodowy Koroszczyn

Kontrola przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli na wniosek Prezesa Rady Ministrów wykazała m.in., że budowę obiektów przeznaczonych do prowadzenia kontroli granicznych zlokalizowano poza zasięgiem terytorialnym drogowego przejścia granicznego. Dla inwestycji finansowanej ze środków budżetowych nie opracowano i nie zatwierdzono założeń techniczno-ekonomicznych, co uniemożliwiło prawidłowe określenie prognozowanych kosztów oraz utrudniało planowanie finansowania budowy Terminalu Samochodowego Koroszczyn (TSK). Umowa o wzajemnych obowiązkach stron w czasie projektowania, realizacji i eksploatacji TSK z 10 czerwca 1996 r., podpisana w imieniu Skarbu Państwa przez wojewodę bialskopodlaskiego z inwestorem części komercyjnej Terminalu była, zdaniem NIK, niekorzystna dla Skarbu Państwa. Nie określono w niej z należytą starannością pełnego zakresu infrastruktury technicznej Terminalu, przeznaczonej na wspólne potrzeby inwestora budżetowego i komercyjnego, a świadczenia stron zostały określone bez uwzględnienia zasady ich ekwiwalentności - niekorzystnie dla Skarbu Państwa. Niekorzystne dla inwestora budżetowego okazały się też zawarte w umowie postanowienia ograniczające swobodę dysponowania Skarbu Państwa obiektami części służbowej TSK, sfinansowanymi ze środków budżetowych. Urząd Kontroli Skarbowej w Lublinie po przeprowadzeniu kontroli realizacji inwestycji TSK zakwestionował legalność decyzji o pozwoleniu na budowę, wydanych od czerwca 1996 r. do czerwca 1997 r., gdyż Zarząd Drogowych Przejść Granicznych (inwestor bezpośredni działający w imieniu wojewody) nie był jeszcze formalnym dysponentem terenów przeznaczonych na budowę części budżetowej TSK należących do Skarbu Państwa. Według ustaleń NIK budowa Terminalu nie była inwestycją własną ZDPG (gospodarstwo pomocnicze UW w Białej Podlaskiej, działające w tej sprawie z upoważnienia wojewody) lecz inwestycją wojewody bialskopodlaskiego występującego w imieniu Skarbu Państwa, a działki gruntu przeznaczone pod budowę obiektów budżetowych TSK przeszły na własność Skarbu Państwa 26 czerwca 1996 r. Uchybienia formalne wydanych decyzji o pozwoleniu na budowę obiektów Terminalu nie dają jednak - w ocenie NIK - wystarczających podstaw do ich uchylenia. Zespół powołany przez Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego - po dokonaniu wizji lokalnej w styczniu 1999 r. oraz przeanalizowaniu dokumentów budowy, w tym decyzji o pozwoleniu na budowę obiektów TSK - uznał, że realizacja inwestycji jest zgodna z regulacjami Prawa budowlanego. Stwierdził ponadto, że względy techniczno-użytkowe uzasadniają konieczność jak najszybszego doprowadzenia do pełnego użytkowania obiektów TSK. Izba negatywnie ocenia wykonanie w 1998 r. wydatków budżetu wojewody bialskopodlaskiego na realizację budowy Terminalu. Brak w tymże roku właściwego nadzoru wojewody i jego służb nad prawidłowym planowaniem nakładów inwestycyjnych, a także nad wydatkami i zaciąganymi zobowiązaniami spowodowały zaciągnięcie przez inwestora zastępczego wymagalnych zobowiązań na kwotę 12.195.606 zł obciążających budżet wojewody, bez pokrycia w planowanych na 1998 r. środkach budżetowych. Brak terminowej zapłaty tych zobowiązań uprawnia wykonawców robót i dostawców do naliczania kar umownych, które dodatkowo obciążą budżet. Budowa części budżetowej TSK dla służb kontroli granicznych została podjęta przez wojewodę bialskopodlaskiego poza zasięgiem terytorialnym DPG w Kukurykach, bez uzyskania uprzedniej zgody na rozszerzenie zasięgu terytorialnego tego przejścia o tereny TSK. We wniosku o włączenie budowy TSK do planu inwestycji centralnych podano, że Terminal z chwilą jego uruchomienia wraz z drogą zakładową będzie stanowił część terytorium drogowego przejścia granicznego w Kukurykach. Dyrektor Urzędu Celnego w Terespolu wyraził w 1997 r. zgodę na rozszerzenie zasięgu terytorialnego przejścia w Kukurykach o tereny Terminalu i drogi zakładowej łączącej go z przejściem. Udzielenia takiej zgody odmówiły natomiast organy Straży Granicznej. Mimo dokonanych uzgodnień projektu budowlanego do czasu zakończenia kontroli NIK organy administracji celnej nie wyrażały zgody na wykorzystanie wybudowanych obiektów TSK na swoje potrzeby, zgłaszając liczne zastrzeżenia do rozwiązań funkcjonalnych i poziomu zabezpieczenia Terminalu przed możliwością popełniania przestępstw celnych. Również organy Straży Granicznej odmawiały zagospodarowania pomieszczeń terminalu. Obecny stan techniczny budynków, budowli i urządzeń DPG Kukuryki nie stwarza służbom granicznym odpowiednich warunków do przeprowadzania skutecznych kontroli. Funkcjonariusze celni nie mają możliwości prowadzenia pełnej rewizji celnej środków transportowych i przewożonych towarów m. in. ze względu na brak ramp przeładunkowych. W Kukurykach dokonywane są wyłącznie odprawy celne w przywozie do Polski, natomiast kontrola celna i odprawy wywozowe z Polski wykonywane są przez polskich celników w Kozłowiczy na terytorium Białorusi. Od grudnia 1992 r. do maja 1998 r. odprawy celne dokonywane przez polskich celników w Kozłowiczy odbywały się wspólnie z białoruskimi służbami granicznymi i celnymi, natomiast od czerwca 1998 r. odprawy te dokonywane są tylko przez polskie służby, ponieważ białoruskie służby celne przeniosły miejsce kontroli granicznych do terminalu oddalonego o 8 km od granicy. W ocenie NIK taki stan utrudniał nadzór nad pracą polskich funkcjonariuszy celnych i zwiększał potencjalne zagrożenie wystąpienia przestępstw m.in. polegających na poświadczaniu fikcyjnego wywozu towarów z polskiego obszaru celnego i uzyskania przez eksportera zwrotu podatku VAT. W grę wchodzi także i nielegalny obrót nie wywiezionym towarem. Do końca 1998 r. z budżetu państwa przeznaczono na sfinansowanie budowy Terminalu w Koroszczynie wraz z drogą zakładową do przejścia granicznego Kukuryki dotacje w wysokości 108.679.000 zł. Negatywne oceny przygotowania do realizacji budowy części budżetowej Terminalu oraz umów i porozumień zawartych przez wojewodów bialskopodlaskich w imieniu Skarbu Państwa z inwestorem części komercyjnej TSK, nie powinny być, zdaniem NIK, powodem do kwestionowania przydatności obiektów dla służb kontroli granicznych. Mogą one, i powinny, zostać wykorzystane do poprawienia skuteczności granicznych kontroli celnych, weterynaryjnych, sanitarnych i fitosanitarnych - po zrealizowaniu wniosków zwiększających szczelność systemu ewidencji i kontroli ruchu pojazdów wjeżdżających i wyjeżdżających z Polski. Biorąc pod uwagę dotychczasowy udział administracji celnej w realizacji budowy TSK, wysokość poniesionych nakładów oraz warunki techniczne do prowadzenia kontroli granicznych, NIK zwróciła się do prezesa GUC o ponowne przeanalizowanie możliwości uruchomienia granicznych odpraw celnych w TSK, a do Komendanta Głównego Straży Granicznej o rozważenie możliwości objęcia ochroną SG części służbowej TSK. W wystąpieniu do wojewody lubelskiego Izba wnioskowała o nie podejmowanie realizacji zadań inwestycyjnych poza obszarami terytorialnymi drogowych przejść granicznych bez uzyskania formalnej zgody organów celnych i Straży Granicznej na włączenie terenu planowanej inwestycji do obszaru przejścia granicznego.