Tworzenie i działalność fundacji, których fundatorami są Skarb Państwa lub jednostki sektora finansów publicznych

Najwyższa Izba Kontroli zbadała 52 fundacje, ustanowione przez Skarb Państwa oraz jednostki sektora finansów publicznych. Ponadto kontrolą objęto Ministerstwa: Skarbu Państwa oraz Gospodarki, 12 urzędów wojewódzkich oraz dwie jednostki samorządu terytorialnego. Skontrolowane fundacje prowadziły swoją działalność głównie w oparciu o przekazywane środki publiczne, które stanowiły 93% przychodów ogółem w tej grupie podmiotów. W niewielkim stopniu wykorzystywano inne możliwości finansowania działalności statutowej. Ograniczenie lub brak finansowania ze źródeł publicznych prowadziło do załamania lub znacznego zmniejszenia zakresu działalności fundacji, co miało miejsce w dziewięciu jednostkach. Fundacje objęte badaniami kontrolnymi NIK podejmowały realizację celów użytecznych społecznie lub gospodarczo, określonych w statutach. Jednak w co drugiej jednostce, kontrolerzy NIK wykryli nieprawidłowości wpływające na obniżenie efektywności działali, w takich obszarach j ale: sposób udzielania pomocy beneficjentom, gospodarowanie majątkiem, prowadzenie rachunkowości, dokumentowanie prac oraz wypełnianie obowiązków sprawozdawczych. Stwierdzono także nieodpowiednie wywiązywanie się przez 14 fundacji z obowiązków podatkowych. Ustalona przez NIK wartość nieprawidłowo wydatkowanych środków pozyskanych ze źródeł budżetowych (1,6 min zł) nie była istotna w stosunku do wielkości przekazanych środków (ogółem 3 588 min zł). Izba oceniła negatywnie przestrzeganie przepisów ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości przez skontrolowane fundacje. Istotne nieprawidłowości, dotyczące m.in. prowadzenia ksiąg rachunkowych, opracowania zasad księgowości oraz ujmowania - w księgach składników majątkowych - wystąpiły w 28 jednostkach. Kontrola wykazała przypadki znacznego wzrostu kosztów działalności, wypłacania zawyżonych wynagrodzeń oraz udzielania intratnych zleceń członkom organów fundacji. Działania te niejednokrotnie przybierały charakter korupcjogennej dowolności postępowania oraz konfliktu interesów. Szczególnie negatywnie NIK oceniła sposób wyna¬gradzania członków organów fundacji. W 13 skontrolowanych jednostkach wynagrodzenia były ustalane niezgodnie z ustawą z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi. W czterech fundacjach nieprawidłowości dotyczyły wysokości wynagrodzeń przyznanych członkom zarządów. Łączna kwota przekroczeń poziomu dopuszczalnego przez przepisy w latach 2000-2004 wyniosła 2 951 tyś. zł. Niezgodnie ze statutami oraz innymi wewnętrznymi normami, organy pięciu fundacji podejmowały decyzje dotyczące wynagrodzeń dla członków zarządów, nie mając do tego uprawnień. Na podstawie takich decyzji wypłacono łącznie ok. 600 tyś. zł. Część fundacji nie miała określonych w statutach lub innych wewnętrznych regulacjach - zasad wynagradzania członków organów, co rodziło dowolność w ustalaniu wysokości wypłacanych kwot. Z kolei część zarządów fundacji oraz niemal wszystkie ich organy nadzorcze (z wyjątkiem trzech przypadków), pełniły swoje funkcje społecznie. W toku kontroli stwierdzono, zawieranie przez zarządy czterech fundacji umów-zleceń z osobami wchodzącymi w skład tych zarządów lub z osobami wchodzącymi w skład organów nadzorujących. Łączna kwota takich umów-zleceń wyniosła 768 tyś. zł. System nadzoru nad fundacjami, sprawowany przez organy administracji publicznej był nieskuteczny. Ograniczone możliwości reagowania na negatywne zjawiska w działalności fundacji oraz bierność organów nadzorujących, uniemożliwiały podejmowanie odpowiednich działali prewencyjnych i sanacyjnych. Istotnym utrudnieniem w realizacji nadzoru sprawowanego przez organy administracji było niewłaściwe wypełnianie obowiązków sprawozdawczych przez fundacje. Nieprawidłowości w tym zakresie ograniczały też transparentność działali fundacji. W toku kontroli ustalono, że aż 10 wojewodów nie posiadało pełnej wiedzy o liczbie fundacji podlegających ich nadzorowi. NIK oceniła działania podejmowane przez Ministra SP w sprawach dotyczących fundacji - jako niewystarczające z punktu widzenia interesów fundatora, tj. Skarbu Państwa. Podstawą oceny NIK było niewykorzystywanie przez Ministra uprawnień fundatora w ramach kompetencji wynikających ze statutów fundacji oraz ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (np. możliwość przekształcania fundacji oraz ustalania składu ich organów). Ponadto zakres kompetencji MSP był zróżnicowany w poszczególnych jednostkach, np. w 5 przypadkach Minister nie posiadał jakichkolwiek uprawnień do powoływania i odwoływania członków organów fundacji - co wynikało z ich statutów. W przypadku jednej z fundacji miało miejsce akceptowanie przez MSP zmian w jej statucie, które w rezultacie doprowadziły do sytuacji w której uprawnienia nadzorcze i stanowiące o działalności lub likwidacji tej jednostki - zostały powierzone jej nieodwoływalnemu organowi. Wyniki kontroli wskazują na konieczność koordynacji współpracy Ministra Skarbu Państwa z ministrami właściwymi ze względu na cele fundacji utworzonych przez Skarb Państwa, w celu poprawy nadzoru nad działalnością tych jednostek. Izba wnioskowała także o uporządkowanie przez organy poszczególnych fundacji regulacji wewnętrznych dotyczących zasad wynagradzania. NIK dostrzega również potrzebę zmian ustawowych, tj. przepisów ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach w celu wprowadzenia, w przypadku fundacji SP, obowiązku uzyskania akceptacji ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa, dla zmiany statutu i celów działania fundacji. NIK postuluje także doprecyzowanie kompetencji MSP wynikających z ustawy o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa - w odniesieniu do fundacji SP. W związku z kontrolą Fundacji Zdrowia Publicznego w Krakowie NIK zawiadomiła Prokuraturę o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 296§1 i §2 kk przez Prezesa Zarządu Fundacji, polegającego na przez przekroczeniu udzielonych mu uprawnień, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i wyrządzenie jednostce szkody majątkowej znacznych rozmiarów w wysokości 346 677 zł brutto. W trzech innych przypadkach sporządzono także wnioski w sprawie naruszenia dyscypliny finansów publicznych w skontrolowanych jednostkach.