Informacja o wynikach kontroli działalności przedsiębiorstwa PKP w zakresie pozaprzewozowym, zawieszania przewozów oraz likwidacji linii kolejowych

Udział przychodów z działalności pozaprzewozowej - wymienianej wśród zadań priorytetowych kolei - w przychodach ogółem PKP, w latach 1995 - 96 znacząco zmniejszył się. Decyzje o ograniczaniu bądź zawieszaniu przewozów podejmowano bez przeprowadzenia rachunków ekonomicznych i uwzględnienia kosztów społecznych, a dostosowywanie układu lokalnych linii kolejowych do przewidywanych potrzeb nie było poprzedzone określeniem ich układu docelowego - wynika z kontroli przeprowadzonej przez Izbę. Kontrolą, podjętą z własnej inicjatywy NIK, objęto Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej, Dyrekcję Generalną PKP, wszystkie dyrekcje okręgowe PKP oraz 31 jednostek wykonawczych podległych dyrekcjom okręgowym PKP. Badania uwzględniły działalność kolei w okresie 1995 - I kwartał 1997 r. Zgodnie z postanowieniami ustawy o przedsiębiorstwie państwowym Polskie Koleje Państwowe, PKP jest przedsiębiorstwem transportu publicznego, prowadzącym działalność na zasadach rynkowych. Niemniej, na pokrycie części kosztów swej działalności otrzymuje ono dotacje państwowe - na zasadach określonych w przepisach prawa budżetowego oraz w ustawie o PKP. Przedsiębiorstwo PKP podlega nadzorowi Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej, który wykonuje w stosunku do PKP funkcję organu założycielskiego. Działalność pozaprzewozowa PKP obejmuje sprzedaż robót, usług i świadczeń wykonywanych przez przedsiębiorstwo na rzecz innych podmiotów gospodarczych. Plany PKP nakładały na jednostki organizacyjne przedsiębiorstwa obowiązek ?istotnego zwiększania zakresu i efektywności działalności pozaprzewozowej?. Jak jednak wynika z ustaleń kontroli, w latach 1995 - 1996 udział przychodów z działalności pozaprzewozowej w przychodach ogółem zmniejszył się z 5,5 % do 4,3 %. Wyniki 1997 r. potwierdzają tą tendencję. W przedsiębiorstwie nie przeprowadzono kompleksowego przeglądu mienia dla ustalenia jego składników zbędnych bądź nieprzydatnych dla działalności podstawowej, a zasady ekonomicznej motywacji jednostek PKP prowadzących działalność pozaprzewozową corocznie zmieniano. Polegała ona głównie na odpłatnym oddawaniu mienia kolejowego innym podmiotom w użytkowanie oraz na świadczeniu różnego rodzaju usług na podstawie umów prawa cywilnego. Kontrola wykazała, że zawarcia około 80 % umów objętych kontrolą nie poprzedzono przeprowadzeniem przetargu, mimo że ten tryb wyboru oferty i kontrahenta jest w PKP obowiązkowy. Prowadziło to m.in. do wiązania się z podmiotami o wątpliwej wiarygodności i wypłacalności. Odkryte przez NIK uszczuplenia finansowe wynikające z nieprawidłowości w działalności pozaprzewozowej w okresie objętym kontrolą wyniosły 2 260 964 zł. W wyniku realizacji wniosków pokontrolnych NIK przedsiębiorstwo odzyskało 103 182 zł. W latach 1995 - 1997, w stosunku do roku 1989, PKP przewiozły o około 50 % mniej pasażerów i ładunków, toteż utrzymywanie wielu nieuczęszczanych szlaków stało się dla kolei dolegliwym - finansowo zwłaszcza - obciążeniem. Akceptując wnioski PKP, w latach 1995 - 1996 Minister Transportu i Gospodarki Morskiej wydał decyzje na podstawie których zawieszono przewozy na liniach kolejowych o łącznej długości 949 km, w tym całkowicie - tzn. towarów i pasażerów - na 759 km. Przewozy towarowe zawieszono na 84 km, a pasażerskie na 106 km linii. Fizycznej likwidacji w latach 1991 - 1997 poddano 941 km szlaków kolejowych. Decyzje te podejmowano często bez przeprowadzenia rachunku ekonomicznego uwzględniającego interes całej gospodarki i określenia kosztów społecznych takiego przedsięwzięcia. Nie poprzedzono ich określeniem docelowego układu lokalnych linii kolejowych. Wykaz linii kolejowych o państwowym znaczeniu ustalono rozporządzeniem Rady Ministrów z 1996 r. W opinii NIK, dotychczasowe efekty zagospodarowywania zbędnego mienia PKP nie są zadowalające. Wyniki kontroli wskazują m.in., że troską Zarządu PKP winno być wyodrębnienie majątku zbędnego i określenia sposobów jego zagospodarowania oraz wypracowanie i wdrożenie stabilnego i jasnego systemu motywacyjnego dotyczącego wykonywania działalności pozaprzewozowej. Minister Transportu i Gospodarki Morskiej powinien doprowadzić do opracowania docelowego układu linii kolejowych nie będących liniami o państwowym znaczeniu, uwzględniającego funkcję komunikacji kolejowej w całym systemie transportowym kraju.