Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania systemu kształcenia dla potrzeb rolnictwa i obszarów wiejskich

NIK stwierdza, iż do czasu zakończenia kontroli, brakowało ogólnokrajowego bilansu potrzeb oraz strategii kształcenia odpowiednich kadr dla reformowanego, dostosowywanego do wymogów Unii Europejskiej rolnictwa i jego otoczenia. Kontrolę Izba podjęła z inicjatywy własnej i przeprowadziła ją w pierwszej połowie bieżącego roku. Objęto nią dwa poprzednie lata, czyli od momentu wprowadzenia reformy administracyjnej kraju. Właśnie z dniem 1 stycznia 1999r. samorządy powiatowe zostały zobowiązane ( na mocy ustawy z dnia 13.10.1998r) do przejęcia pod swą administrację szkół rolniczych, w tym także placówek kształcących dla całego kraju specjalistów w takich kierunkach jak na przykład - pszczelarstwo czy weterynaria. Władze powiatowe zostały również zobligowane do restrukturyzacji tych szkół w ramach II etapu reformy oświaty. Celem kontroli było zbadanie: * stopnia dostosowania sieci szkół i struktury kształcenia w poszczególnych zawodach rolniczych do lokalnych potrzeb i sytuacji na rynku pracy; * wykorzystanie bazy materialnej istniejących szkół; * niezbędnego ich finansowania; * sprawowania nad nimi nadzoru pedagogicznego i administracyjnego; * doskonalenia przedmiotowego i metodycznego kadry nauczycielskiej. Kontrolą objęto 22 zespoły szkół zawodowych, 11 starostw powiatowych ( zarządy miast), 10 kuratoriów oświaty, Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN) oraz Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW), Krajowe Centrum Doradztwa, Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich (KCDRRiOW), Krajowy Ośrodek Wspierania Edukacji Zawodowej (KOWEZ). Samorządy wprowadzały zmiany w kierunkach kształcenia bazując głównie na opiniach lokalnych biur zatrudnienia oraz określonych przez MEN profilach kształcenia ponadgimnazjalnego. Na podstawie tego 63,6% badanych zespołów szkół opracowało własne programy rozwoju. Te placówki, które takich programów nie opracowały, tłumaczyły, iż władze powiatowe nie określiły docelowych, lokalnych potrzeb w zakresie kadr dla rolnictwa i jego otoczenia. Należy podkreślić, iż zaledwie dwa z dziesięciu skontrolowanych kuratoriów opracowały strategię rozwoju oświaty na własnym terenie. Badane szkoły na ogół dysponowały bazą lokalową zapewniającą odpowiednie warunki do nauki młodzieży i dorosłych. Godne jest podkreślenia, iż efektem zmian było zwiększenie liczby uczniów o ponad 11%, w tym młodzieży ze wsi o ponad 1%. Natomiast gorzej było z wyposażeniem w pomoce lekcyjne, środki dydaktyczne oraz sprzęt do kształcenia praktycznego; braki w tym przedmiocie stwierdzono w 45,5% placówek. Do takiego stanu rzeczy przyczyniła się m.in. decyzja resortu rolnictwa o zaprzestaniu od 1998 r. finansowego wspierania kształcenia praktycznego w szkołach rolniczych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Resort powołał w grudniu 1998 roku 8 centrów kształcenia ustawicznego i 5 kształcenia praktycznego przy badanych zespołach szkół. Miały one współtworzyć bazę dla nowoczesnej edukacji i oświaty rolniczej. Jednak ponad połowa z tych centrów w ogóle nie podjęła działalności, zaś pozostałe zaczęły realizować zadania w bardzo ograniczonym zakresie, wskutek braku środków finansowych Badane zespoły szkół otrzymały na swoją działalność w 1999 r. i 2000 r. realnie mniej środków finansowych w stosunku do roku poprzedniego o 6,8% i 9,2%. Subwencje te starczyły jedynie na pokrycie kosztów bieżących, głównie na płace, zakup energii, paliw, na usługi komunalne. Nie było zatem możliwości większych i systematycznych zakupów na przykład pomocy naukowych czy przeprowadzania remontów. Mimo to realizacja procesu nauczania i jego dokumentowanie nie budziło większych zastrzeżeń Izby. Jeśli zaś chodzi o praktyczną naukę zawodu i jej dokumentowanie, tylko w jednym przypadku stwierdzono większe uchybienia. Trzeba jednak zauważyć, iż z powodu niedostatku środków finansowych w co czwartej placówce ograniczano średnio o 10% liczbę godzin nauczania przedmiotów zawodowych. Należy podkreślić, iż kontrola nie ujawniła istotniejszych przypadków niegospodarności szkół w wydatkowaniu malejących środków finansowych. Przeciwnie – niektóre z nich w tej trudnej sytuacji podjęły własne inicjatywy i pozyskiwały dochody świadcząc rozmaite usługi. W ciągu dwóch lat objętych kontrolą wartość tych usług wzrosła aż pięciokrotnie. Przy niektórych szkołach działają gospodarstwa rolne wykorzystywane do zajęć praktycznych uczniów. W 2000 roku odnotowano poprawę ich gospodarowania; osiągnęły one łączny zysk w wysokości 62 tys. zł., gdy jeszcze rok wcześniej odnotowały stratę wynoszącą ponad 220 tys.; liczba jednostek deficytowych spadła z 8 do 5. Izba stwierdza ponadto, iż kuratoryjny nadzór nad szkołami sprawowano w sposób niezadawalający. W ponad 40% szkół nie dokonano ani jednej wizytacji. MEN wprowadził w 1999 roku nową formę sprawowania nadzoru – tzw. mierzenie jakości pracy szkół, ale nie określił zasad jego prowadzenia i nie wskazał potrzebnych do tego instrumentów. Kontrola ujawniła, że aż 86,6% wizytatorów nadzorujących badane szkoły nie posiadało wykształcenia rolniczego. Wielu z nich przydzielono do nadzoru nawet kilkakrotnie więcej niż 14 szkół i placówek oświatowych, co kłóciło się z wytycznymi MEN. Izba stwierdza ponadto niezadwalający nadzór pedagogiczny nad szkołami sprawowany przez ich dyrektorów oraz nadzór ogólny samorządów, o czym świadczy, że w ponad 36% placówek nie przeprowadzono żadnej wizytacji. W wyniku restrukturyzacji szkolnictwa rolniczego liczba nauczycieli przedmiotów zawodowych w badanych zespołach szkół spadła w latach objętych kontrolą z 332 do 287. Nauczycieli pozbawiono dostępu do doradztwa merytorycznego i metodycznego. Stało się tak wskutek nie przekazania ( wbrew postanowieniom ustawy) przez resort rolnictwa resortowi edukacji Krajowego Centrum Oświaty Rolniczej w Brwinowie, placówki o bogatym doświadczeniu i osiągnięciach w tym zakresie. W konsekwencji opiekę nad doradcami zatrudnionymi wcześniej w Brwinowie MEN powierzyło Centrum Edukacji Medycznej.