Informacja o wynikach kontroli prywatyzacji branży farmaceutycznej

Nieskuteczna koordynacja prywatyzacji branży farmaceutycznej przez administrację rządową doprowadziła do przypadków rażącego naruszenia prawa i interesów Skarbu Państwa. Dotychczasowymi negatywnymi efektami restrukturyzacji tej branży są: rosnąca dominacja na polskim rynku leków importowanych i spadek eksportu leków krajowych. Do pozytywnych rezultatów restrukturyzacji należą: wzrost majątku przedsiębiorstw produkujących leki i wprowadzenie międzynarodowego standardu jakościowego GMP. Informacja o wynikach kontroli prywatyzacji branży farmaceutycznej obejmuje okres 1996-2001. Kontrolą objęto m.in. działania Ministrów: Skarbu Państwa, Zdrowia, Gospodarki i Finansów oraz 29 przedsiębiorstw farmaceutycznych: 11 Polf (produkcja leków), 14 Cefarmów (sprzedaż hurtowa) i czterech Herbapoli (ziołoleki). Kontrola wykazała, że podstawowe cele realizowanego od 1994 r. Programu działań dla restrukturyzacji polskiego przemysłu farmaceutycznego nie zostały osiągnięte. Nie nastąpił wzrost sprzedaży środków farmaceutycznych wytwarzanych przez polski przemysł (w ujęciu ilościowym spadła o ok.1,2%), eksport zamiast zwiększeniu uległ dużemu zmniejszeniu (o ok.35%), nieskutecznie chroniono interesy polskich producentów. Program mimo daleko idącej dezaktualizacji, np. w sprawie strategii stosowania cen urzędowych, nie był zmieniany. W latach 1996–2001 nastąpił spadek udziału w rynku leków krajowych z 47,3% do 35% w ujęciu wartościowym i wzrósł udział leków zagranicznych z 52,7% do 65%. W ujęciu ilościowym udział produkcji krajowej w polskim rynku spadł z 79,7% do 67,8%. Postępująca dominacja na polskim rynku leków zagranicznych o znacznie wyższych cenach od cen leków krajowych, wynikała m.in. z fakt, że ok. 65% leków znajdujących się na listach refundacyjnych stanowiły leki pochodzenia zagranicznego, a polscy producenci mieli w tym czasie trudności z uzyskaniem niektórych komponentów niezbędnych do produkcji leków oferowanych przez producentów zagranicznych. Nie przyniosły efektów proeksportowych inwestycje związane z dostosowaniem produkcji leków do wymogów Dobrej Praktyki Wytwórczej – GMP, na które wydatkowano ponad 3,2 mld zł, w tym, w części sfinansowanych ulgami podatkowymi. Podstawową barierę eksportu na rynki zachodnie stanowił brak przynależności Polski do porozumienia Pharmaceutical Inspection Convention - PIC. Wskutek m.in. tego, wartość importu środków farmaceutycznych wzrosła z 587,7 mln USD w 1993 r. do 1.532,6 mln USD w 2000 r. Równocześnie, w tym okresie zmniejszył się eksport polskich leków ze 189,8 mln USD w 1993 r. do 134,3 mln USD w 2000 r. W 2001 r. import środków farmaceutycznych był ponad 12-krotnie wyższy od eksportu. Kontrole wykazały, że w przedsiębiorstwach sprywatyzowanych znacznie szybciej wzrastał import środków farmaceutycznych i malał eksport, niż w przedsiębiorstwach nie sprywatyzowanych. Nie sprywatyzowano pięciu Polf: dwóch jednoosobowych spółek Skarbu Państwa (Tarchomin i Lublin) oraz trzech przedsiębiorstw państwowych (Grodzisk Maz., Warszawa i Pabianice). Prywatyzacja Polf przyniosła Skarbowi Państwa 1.625,5 mln zł. a jej koszty poniesione przez Skarb Państwa stanowiły ok. 1,05% całości przychodów. Izba nie wnosiła uwag do nadzoru i stopnia realizacji zobowiązań dotyczących pracowników i inwestycji o nakładach ok. 350 mln USD. Za niezadowalający uznała natomiast stan zaawansowania zobowiązań dotyczących portfela produktowego. Realizacja tego rodzaju zobowiązań, nie była dostatecznie nadzorowana. Minister ZiOS odpowiedzialny za politykę lekową państwa przez okres, co najmniej dwóch lat od zawarcia umów prywatyzacyjnych nie znał zobowiązań produktowych inwestorów. Odpowiedzialność za taki stan ponosił Minister Skarbu Państwa. Niekorzystnie dla Skarbu Państwa, niezgodnie z zasadami gospodarności i rzetelności, przebiegała prywatyzacja Polfy Łyszkowice przeprowadzona przez Wojewodę Skierniewickiego. W rezultacie niekorzystnych postanowień w umowie prywatyzacyjnej, niemiecka firma Byk Gulden uzyskała możliwość darmowego przejęcia udziałów w spółce (należących do Skarbu Państwa) o wartości nominalnej 4,5 mln zł. Izba negatywnie oceniła brak efektywnej strategii prywatyzacji przedsiębiorstw Cefarm. Prowadzona przez wojewodów prywatyzacja następowała z inicjatywy i pod naciskiem organów przedsiębiorstw. W rezultacie prywatyzacja Cefarmów następowała metodą bezpośrednią z wykorzystaniem funduszy prywatyzacyjnych, tworzonych przez b. przedsiębiorstwa państwowe i bez dopływu kapitałów z zewnątrz. Ten sposób prywatyzacji nie zapewniał prywatyzowanym przedsiębiorstwom realizacji przedsięwzięć rozwojowych. W części Cefarmów wystąpiło wyzbywanie się akcji przez pracowników i kumulowanie kapitału m.in. przez osoby pełniące uprzednio funkcje kierownicze. Za niezadowalające należy uznać restrukturyzacyjne efekty tak prowadzonej prywatyzacji hurtowni farmaceutycznych. Spośród 10 Herbapoli, sprywatyzowano dziewięć, z których dwa upadły, a część pozostałych znajdowała się w trudnej sytuacji ekonomicznej i konsolidowana była kapitałowo przy udziale Herbapolu Lublin SA. Brak możliwość uzgodnienia koncepcji prywatyzacyjnej pomiędzy Przedsiębiorstwem a organem założycielskim spowodował, iż nie sprywatyzowano jednego z większych przedsiębiorstw - Herbapolu Pruszków. W ocenie Izby skutkiem przyjęcia niskiego poziomu wycen, uzyskane dochody Skarbu Państwa z prywatyzacji nie były adekwatne do wartości majątku przekazywanego spółkom. W trakcie kontroli stwierdzono nieuzasadnione wydatkowanie środków i uszczuplenie dochodów budżetowych na łączną kwotę 16,7 mln zł. W związku podejrzeniem popełnienia przestepstwa, NIK skierowała trzy wnioski do prokuratury. We wnioskach pokontrolnych zalecono: dokonanie przez rząd zmian programowych eliminujących stwierdzone nieprawidlowości, podjęcia procedury nad przystapieniem Polski do PIC, objęcie nadzorem zoobowiazań produktowych realizowanych przez inwestorow, kontrolę nad prowadzeniem produkcji leków krajowych i licencyjnych oraz opracowanie strategi prywatyzcyjnej dla Polf niesprywatyzowanych.