Informacja o wynikach kontroli opodatkowania paliw płynnych

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia skuteczność przeciwdziałania Ministra Finansów, Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej a także Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki nieprawidłowościom i funkcjonowaniu szarej strefy w produkcji, imporcie i obrocie paliwami płynnymi. W okresie objętym kontrolą Minister Finansów (MF), przygotowując odpowiednie przepisy podatkowe (zwłaszcza w zakresie akcyzy), z opóźnieniem reagował na sygnały o nieprawidłowościach na rynku paliw płynnych. Minister właściwy do spraw gospodarki nie reagował na zagrożenia wynikające z wprowadzenia na wielka skalę do obrotu paliw niespełniających wymogów jakościowych. Jednostki Policji w niewystarczającym zakresie wykorzystywały uprawnienia do kontroli rodzaju używanego paliwa przez pobieranie jego próbek ze zbiorników pojazdów mechanicznych. NIK natomiast pozytywnie ocenia kontrole, prowadzone przez służby podległe resortowi finansów, ujawniające przypadki nadużyć w obrocie paliwami. MF prawidłowo również wypełniał zobowiązania dotyczące wysokości stawek podatkowych, wynikające ze stanowiska negocjacyjnego Polski oraz Narodowego Programu Przygotowania Polski do Członkostwa w Unii Europejskiej. Najważniejsze ustalenia kontroli Zdaniem Izby zbyt długo trwało w Ministerstwie Finansów wprowadzanie regulacji prawnych, zapobiegających unikaniu płacenia podatków od paliw; termin wejścia w życie systemu monitorowania i kontroli jakości paliw został przesunięty o rok z powodu rzekomego braku środków finansowych. Zdaniem Izby, sprzyjało to funkcjonowaniu szarej strefy na rynku paliw, co w sposób oczywisty ujemnie odbijało się na dochodach budżetu państwa. Według szacunków NIK straty budżetu państwa z tego tytułu znacznie przekroczyły miliard złotych. Rozwój szarej strefy umożliwiało stosowanie zróżnicowanych stawek akcyzy dla paliw o identycznym lub zbliżonym składzie chemicznym; brak monitoringu sprzedaży paliw na stacjach i w obrocie hurtowym; brak zintensyfikowanej kontroli paliw w zbiornikach pojazdów. W tych warunkach nawet tysiące kontroli przeprowadzonych przez organy skarbowe i celne we współpracy z Policją i wymiarem sprawiedliwości, nie mogły przynieść radykalnej zmiany tej sytuacji. Trzeba dodać, że Policja rozpoczęła kontrole paliwa w zbiornikach pojazdów dopiero w marcu 2003 r., zaś odpowiednie procedury kontroli dla służb celnych wprowadzono pół roku później. Inspekcja Transportu Drogowego w ogóle nie posiada tego typu uprawnień. Nieprecyzyjne przepisy prawa (pomimo wielokrotnych uściśleń i uzupełnień) ciągle pozostawiały poza sferą regulacji znaczne obszary wprowadzanych do obrotu komponentów, mieszanin paliw i wyrobów paliwopodobnych. Wykorzystywanie na znaczą skalę wielu komponentów do nielegalnej produkcji paliw sygnalizowano co najmniej od 1999 r. Jednak dopiero z dniem 1 września 2003 r. wprowadzono podatek akcyzowy dla wszystkich towarów przeznaczonych do użycia jako paliwa silnikowe, albo jako dodatki do paliw silnikowych, olejów opałowych i olejów silnikowych. NIK jako niecelowe ocenia utrzymywanie przez prawie dwa lata możliwości wwozu bez podatku akcyzowego do kraju tzw. biopaliw w sytuacji, gdy służby celne już w roku 2000 dysponowały informacjami o narastaniu importu mieszanin olejów napędowych. Sprowadzono ich w latach 2000 i 2001 około 312 tys. ton. Gdyby ta ilość mieszanin była przeznaczona dla celów napędowych, straty budżetu z tytułu podatku akcyzowego można oszacować na poziomie ok. 300 mln. zł. W okresie objętym kontrolą sprowadzono także ponad 750 tys. ton olejów opałowych, wolnych od podatku akcyzowego oraz niepodlegających znaczeniu i barwieniu, z których istotna część mogła być przeznaczona do celów napędowych. NIK negatywnie ocenia wprowadzenie w 2000 r. a następnie utrzymanie przez 26 miesięcy zwolnienia z VAT i akcyzy nieograniczonej ilości paliwa wwożonego do Polski w zbiornikach pojazdów. W 2000 r. protesty przedstawicielstw dyplomatycznych oraz przewoźników spowodowały wycofanie się na okres przejściowy z ograniczenia ilości wwożonego paliwa wolnego od podatków. Regulacje te zostały wprowadzone pod presją czasu i bez szczegółowych analiz treści umów o międzynarodowych przewozach drogowych. Dalsze przedłużanie na lata 2001 i 2002 tych zwolnień, świadczy o braku należytej staranności ze strony Ministra Finansów. NIK szacuje, że w okresie zwolnienia wwieziono ok. 450 mln. litrów paliwa, a kwota potencjalnych należności podatku VAT i podatku akcyzowego mogła wynieść ok. 660 mln. zł. Służby podległe Ministrowi Finansów prowadziły kontrole, mające na celu ujawnienie przypadków nadużyć w obrocie paliwami i współpracowały przy tym z organami ścigania. W wyniku tych kontroli poznawano mechanizmy oszustw podatkowych. NIK pozytywnie ocenia te działania. 33 skontrolowane urzędy skarbowe przeprowadziły w badanym okresie 5688 kontroli u producentów, importerów i dystrybutorów paliw; w 8 urzędach skarbowych stwierdzono uchybienia polegające na opieszałości we wszczynaniu postępowań podatkowych i karnych skarbowych po kontrolach, w których wykryto nieprawidłowości. W latach 1997 – 1999 opracowywano w sposób przewlekły i nieskuteczny projekt rozporządzenia Ministra Gospodarki w sprawie obligatoryjnych wymagań dotyczących jakości paliw oraz sposobu kontroli tych wymagań. Także tempo prac nad projektem ustawy o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw ciekłych było zbyt powolne, co spowodowało niedotrzymanie terminu (uzgodnionego z Komisją Europejską) wejścia w życie tych przepisów. Izba podziela opinię Generalnego Inspektoratu Inspekcji Handlowej o dużej skali fałszowania paliwa – benzyn i olejów napędowych. Przy rocznej sprzedaży przez rafinerie (2002 rok) oleju napędowego na poziomie ponad 4777 mln. litrów i benzyny bezołowiowej – prawie 4945 mln. litrów roczne straty budżetu państwa z tytułu fałszowania paliw mogą sięgać nawet kilkuset milionów złotych. Inspektorzy Izby stwierdzili, że Urząd Regulacji Energetyki w stopniu niewystarczającym kontrolował przedsiębiorstwa energetyczne w zakresie ich działalności wynikającej z przyznanych im koncesji. Kontroli tych nie podejmował systematycznie i z własnej inicjatywy, lecz głównie po uzyskaniu zewnętrznych informacji o wystąpieniu ewentualnych nieprawidłowości. Ponadto kontrole te prowadzono wyłącznie w siedzibie URE, badając jedynie dokumenty przekazane przez przedsiębiorców. Kontrola wykazała, że jednostki Policji przeprowadziły niewspółmiernie małą (w stosunku do możliwości ) liczbę badań (1892) rodzaju używanego paliwa poprzez pobranie jego próbek ze zbiorników pojazdów. Z przepisów ustawy o Policji wynikało, że od dnia ich obowiązywania do zakończenia kontroli NIK policjanci powinni przeprowadzić prawie 26.640 badań. Stwierdzono jednakże, iż jednostki Policji zbyt późno otrzymywały komplety zestawów do kontroli paliwa. Inspektorzy NIK ujawnili ponadto przypadki niewłaściwego i nieterminowego zawiadamiania przez Policję organów podatkowych o stwierdzonych faktach używania oleju opałowego do celów napędowych. NIK negatywnie oceniła uregulowania zawarte w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji dotyczącym trybu kontroli rodzaju paliwa używanego do napędu pojazdów mechanicznych. Na podstawie tych uregulowań właściwe organy podatkowe nie są w stanie wydać decyzji dotyczących należnego podatku akcyzowego. O zmianę powyższego rozporządzenia NIK wystąpiła do Ministra SWiA. XXX Po przeprowadzonej kontroli Izba uznaje za celowe m.in.: podjęcie przez właściwych ministrów działań na rzecz poprawy przepisów regulujących rynek paliw; stworzenie w Ministerstwie Finansów sprawnego systemu natychmiastowego reagowania na sygnały o nieprawidłowościach w produkcji i obrocie paliw; nowelizację przez Ministra SWiA, w porozumieniu z Ministrem Finansów, rozporządzenia w sprawie szczegółowego trybu kontroli rodzaju paliwa do napędu pojazdów mechanicznych.