Sprawowanie przez prezesów sądów rejonowych i Ministra Sprawiedliwości nadzoru nad działalnością komorników

Przedmiotem kontroli było sprawowanie przez prezesów sądów rejonowych i Ministra Sprawiedliwości nadzoru na działalnością komorników w okresie 2000 r. – I półrocze 2005 r., w zakresie określonym ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji. Kontrola wykazała, że nadzór nad działalnością komorników był niezadowalający. Podejmowane w ramach nadzoru działania nie doprowadziły do istotnej poprawy efektywności egzekucji komorniczej w kontrolowanym okresie. Minister Sprawiedliwości oraz prezesi sądów powszechnych nie dysponowali pełnymi informacjami niezbędnymi do sprawowania skutecznego nadzoru oraz nie w pełni wykorzystywali przysługujące im w stosunku do komorników uprawnienia nadzorcze (np. Minister Sprawiedliwości w zakresie bezpośredniego zlecania przeprowadzenia wizytacji kancelarii komorniczych czy też bezpośredniego wszczynania postępowań dyscyplinarnych wobec komorników). Analiza danych liczbowych wskazuje na niezadowalający stan egzekucji komorniczej. Pomimo wzrostu liczby spraw załatwionych w ciągu roku przez komorników w latach 2000-2004 o 87,8% (co świadczy o poprawie sprawności działania komorników), załatwiali oni mniej spraw niż wpływało do kancelarii, co powodowało narastanie liczby spraw pozostałych do załatwienia na następny rok. W latach 2000-2004 wpływ spraw wzrósł o 65%, a liczba spraw zaległych o 54,2% (na koniec 2004 r. wyniosła ona 1.960.909 spraw). Czas potrzebny na rozpatrzenie wyłącznie spraw zaległych wynosił w 2004 r. 14 miesięcy (15 miesięcy w 2000 r.). Brak istotnej poprawy skuteczności egzekucji komorniczej, oprócz obiektywnych przyczyn takich jak: zubożenie części społeczeństwa, utrzymujące się bezrobocie, wynikał również m.in. z nieadekwatnej w stosunku do potrzeb liczby rewirów komorniczych i długotrwałego procesu powoływania komorników, a zdaniem Ministerstwa Sprawiedliwości niekiedy także z niedostatecznej operatywności i małego zaangażowania części komorników. Liczba kancelarii komorniczych była nieadekwatna w stosunku do potrzeb i przy stale narastającym wpływie spraw nie gwarantowała szybkiego i skutecznego egzekwowania wyroków sądowych. Według stanu na dzień 30 czerwca 2005 r. funkcjonowały 594 kancelarie, tj. o 2,1% więcej niż w 2000 r., podczas gdy wpływ spraw wzrósł o 65%. Podejmowane w latach 2002 – 2005 przez Ministra Sprawiedliwości i prezesów sądów działania na rzecz tworzenia nowych rewirów komorniczych i usprawnienia procesu powoływania komorników nie doprowadziły dotychczas do zlikwidowania zaległości w załatwianiu spraw. Utworzono co prawda 52 nowe rewiry, jednakże z uwagi na długotrwałą procedurę powoływania przez Ministra Sprawiedliwości komorników (średnio 11 miesięcy), część nowo utworzonych rewirów pozostawała przez wiele miesięcy nieobsadzona (tylko 12 spośród 52 rewirów rozpoczęło działalność do 30 czerwca 2005 r.). NIK pozytywnie ocenia, że w kontrolowanym okresie liczba asesorów i aplikantów komorniczych zatrudnianych przez komorników wzrosła z 445 do 861, tj. o 93,5%. Niektórzy komornicy nie wywiązywali się jednak z obowiązku zatrudniania jednego aplikanta w okresie 5 lat. Obowiązujące sprawozdania z działalności komorników nie dają pełnego obrazu skuteczności ich postępowania, zwłaszcza w sprawach alimentacyjnych. System sprawozdawczości nie daje też możliwości ustalenia wysokości kwot podlegających egzekucji, kwot należności, w stosunku do których egzekucję umorzono, jak i kwot wyegzekwowanych (za wyjątkiem egzekucji należności sądowych). Nie zapewnia także uzyskania danych dotyczących egzekucji należności od jednostek sektora finansów publicznych. Przed 2004 r. w sprawozdaniach nie wskazywano w jaki sposób komornicy załatwili sprawy (umorzenie, wyegzekwowanie, inny), poprzestając na wykazaniu ogólnej liczby spraw załatwionych. Kancelarie komornicze funkcjonujące przy kontrolowanych sądach rejonowych były objęte w ramach nadzoru corocznymi kontrolami prezesów sadów rejonowych, stosownie do ustawy o komornikach sądowych i egzekucji. Kontrole przeprowadzano jednak w zbyt wąskim zakresie, a przy sporządzaniu protokołów kontroli nie stosowano wytycznych Ministerstwa. Prezesi skontrolowanych sądów rejonowych nie podejmowali skutecznych działań w celu wyegzekwowania od komorników rozliczeń udzielonych im przez sądy zaliczek na pokrycie wydatków poniesionych w toku egzekucji. W związku z tym komornicy nie przedstawiali rozliczeń pobranych zaliczek, co dotyczyło 75% kwoty zbadanych zaliczek. Zarówno Minister Sprawiedliwości, jak i prezesi sądów nie podjęli skutecznych działań w stosunku do komorników niewywiązujących się z obowiązku składania oświadczeń o stanie majątkowym. Minister Sprawiedliwości, jak i prezesi sądów nie występowali w tych sprawach z wnioskami o wszczęcie postępowań dyscyplinarnych wobec komorników. Zasady naboru i prowadzenia aplikacji komorniczej są odmienne niż dla innych zawodów prawniczych (ubiegłoroczne zmiany w uregulowaniach dostępu do zawodów prawniczych nie objęły komorników). Uzależnienie naboru na aplikację komorniczą od zgody korporacji zawodowej oraz pozostawienie określenia trybu i zasad naboru na aplikację komorniczą samorządowi komorników, może wpływać na ograniczenie dostępności do zawodu komornika. Przez 8 lat od uchwalenia ustawy o komornikach sądowych i egzekucji Minister Sprawiedliwości nie wydał rozporządzeń do tej ustawy: w sprawie szczegółowych przepisów o biurowości i ewidencji operacji finansowych kancelarii komorniczych oraz w sprawie wysokości opłat za czynności komorników niebędące czynnościami egzekucyjnymi. Rozporządzenia te zostały wydane w grudniu 2005 r. i w marcu 2006 r., tj. po kontroli NIK. Minister Sprawiedliwości uznał sformułowane przez NIK uwagi, wnioski i oceny za zasadne. Zalecenia i wnioski NIK są obecnie realizowane, m.in. trwają prace nad ustawą zmieniająca model funkcjonowania komorników w celu usprawnienia postępowania egzekucyjnego. Zagadnienie zwiększenia stanu liczebnego komorników i dostępności do zawodu komornika stanowi ważny element założeń opracowywanej nowelizacji.