Informacja o wynikach kontroli działalności Agencji Rynku Rolnego na rynku produktów rolnych i artykułów żywnościowych z wykorzystaniem środków publicznych w latach 2001 - 2002 (3 kwartały

Badania kontrolne - podobnie jak i w poprzednich kontrolach – wykazały, że działalność interwencyjna na dwóch podstawowych rynkach, tj. zbóż i mięsa wieprzowego była nieskuteczna. Nie ustabilizowała bowiem występujących na nich relacji popytowo-podażowych, mimo poniesienia na ten cel znacznych wydatków ze środków publicznych i kredytów bankowych. Działalność ta nie poprawiła także sytuacji ekonomicznej producentów rolnych, gdyż obejmowała zaledwie 50-60 tys. rolników, tj. 3% ogólnej ich liczby (1,9 mln). Ponadto były to często tylko działania doraźne. W ocenie NIK obowiązujący system interwencji na głównych rynkach rolnych, w którym państwo ustalało ceny produktów rolnych, doprowadził do destabilizacji i spełniania przez Agencję roli centralnej jednostki skupowej. Kontrola wykazała, że planowanie zadań w corocznych programach działań interwencyjnych i ich kosztów - mimo ponad 10-letniego okresu prowadzenia tej działalności - nie było właściwe i często istotnie odbiegało od występujących później, rzeczywistych tendencji popytowo-podażowych na podstawowych rynkach rolnych. Najwyższa Izba Kontroli w szczególności negatywnie ocenia ustalone przez ARR zasady interwencyjnego skupu zbóż. Przyjęte w tych zasadach procedury, nie zapewniały ”szczelności systemu” przed wyłudzaniem dopłat przez nieuczciwych producentów, popełnianiem nadużyć przez podmioty skupujące oraz nie zabezpieczały przed możliwością podzlecania skupu jednostkom niewyłonionym w przetargu, a zwłaszcza tym, których działalność była negatywnie oceniana w trakcie poprzednich kontroli NIK, wystawiania fikcyjnych dowodów dostaw, jak również pobierania podwójnych dotacji do tego samego zboża, tj. dopłat ARR do cen skupu i dotacji do materiału siewnego zbóż. Kontrola ujawniła również występowanie w obszarze działań interwencyjnych oraz w zakresie regulacji rynków rolnych nieprawidłowości, wykazywanych już w poprzednich kontrolach, a sprzyjających zaistnieniu obszarów i mechanizmów korupcjogennych. Negatywnie oceniono także brak pełnej realizacji wniosków pokontrolnych wynikających z kontroli NIK, dotyczących działalności ARR na rynku produktów rolnych w latach poprzednich, pomimo składanych informacji o pełnej ich realizacji. Po zakończeniu kontroli NIK skierowała wnioski do Prezesa Rady Ministrów, Ministra Finansów oraz Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a także do Prezesa Agencji Rynku Rolnego, zwracając szczególną uwagę na potrzebę zintensyfikowania nadzoru i kontroli nad interwencyjnym skupem zbóż w 2003 r. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła na przełomie IV kwartału 2002 r. i I kwartału 2003 r. kontrolę działalności Agencji Rynku Rolnego na rynku produktów rolnych i artykułów żywnościowych z wykorzystaniem środków publicznych w latach 2001 – 2002 (3 kwartały). Kontrolę przeprowadzono w 43 jednostkach, w tym w Centrali Agencji i jej 7 oddziałach terenowych, 34 podmiotach gospodarczych biorących udział w interwencyjnym skupie płodów rolnych, w tym 4 spółkach ze 100% udziałem ARR. Celem kontroli było dokonanie oceny działań interwencyjnych ARR na rynkach podstawowych produktów rolnych i artykułów żywnościowych, a w szczególności czy: działania te zapewniły stabilizację tych rynków, prawidłowo gospodarowano środkami budżetowymi przeznaczonymi na działalność interwencyjną, skutecznie kontrolowano podmioty realizujące zadania interwencyjne, zrealizowano wnioski z poprzednich kontroli NIK oraz czy przeciwdziałano występowaniu zjawisk korupcjogennych w interwencyjnym skupie i sprzedaży wybranych produktów rolnych. NIK negatywnie ocenia rozszerzenie w 2001 r. skupu zbóż na rzecz Agencji na podstawie uchwał Rady Ministrów, poza programem i planem finansowym, wymagającego prawie 7-krotnie większych wydatków niż przy skupie zboża poprzez przedsiębiorców z dopłatami Agencji. Ustalono, że prowadzone działania interwencyjne na rynku mięsa wieprzowego, od 2001 r. determinowały wzrost pogłowia trzody chlewnej. Jednym z powodów nadpodażowej sytuacji na rynku mięsa wieprzowego w 2002 r. i na początku 2003 r. było ustalenie w 2001 r. relatywnie wysokich cen skupu żywca z przeznaczeniem na rezerwy państwowe - średnio 4,92 zł/kg wagi poubojowej, a także wysokich cen interwencyjnego skupu żywca w I półroczu 2002 roku - średnio 5,10 zł/kg wagi poubojowej. Było to sygnałem i zachętą dla rolników do dalszego zwiększania pogłowia. W wyniku nadpodaży żywca na rynku zmalały jego ceny: z 4,33 zł/kg w listopadzie 2001 r. do 3,25 zł/kg w grudniu 2002 r. Wprowadzona w 2002 r. nowa forma interwencji polegająca na udzielaniu dopłat do przechowywania zbóż w okresie wrzesień-październik przez ich producentów w ilości nie mniejszej niż 300 ton nie przyniosła oczekiwanych efektów. Ustalono, że przechowywano jedynie 54,0% ilości planowanej (381 tys. ton z planowanych 700 tys. ton), w tym także zboża przeznaczane na potrzeby własne gospodarstw, a z tego 45% zawartych umów dotyczyło ilości mniejszych niż 300 ton – nawet tylko 30 ton. Zdaniem NIK były to działania nielegalne i niecelowe. W dalszym ciągu przedsiębiorcy prowadzący skup interwencyjny, a także Agencja, nieterminowo regulowały należności za dostarczone produkty rolne oraz dopłaty do cen skupu. Nadal też występowały przypadki nierzetelnych potrąceń z obowiązujących interwencyjnych cen skupu. W badanym okresie nastąpiły istotne przesunięcia w źródłach finansowania działalności interwencyjnej ARR. Spowodowane to było wprowadzaniem przez Radę Ministrów innych zadań interwencyjnych, przy jednoczesnym wskazywaniu kredytu bankowego jako źródła ich sfinansowania, zamiast dotacji budżetowej, co spowodowało wzrost zadłużenia ARR wobec banków na koniec 2002 r. do kwoty 1,3 mld zł. Kontrola ujawniła, że ARR nadal nie zapewniała skutecznego nadzoru oraz kontroli nad prawidłowym wykonywaniem zadań przez jej kontrahentów, szczególnie zboża za środki na rzecz Agencji. Wynikało to zarówno z niedostatecznej liczby przeprowadzanych kontroli jak i małej ich efektywności. Również kontrole przeprowadzone w tym zakresie przez b. Inspekcję Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych (ISiPAR) objęły ograniczoną ilość jednostek - np. w 2002 r. co piąty magazyn. W większości przypadków kontrole tej inspekcji także nie wykazywały istotnych nieprawidłowości, np. ujawnionych przez NIK w Elewatorze w Tychach. Stwierdzone w toku kontroli nieprawidłowości, które sprzyjały zaistnieniu mechanizmów korupcjogennych dotyczyły w szczególności: niedostatecznego nadzoru i kontroli podmiotów skupujących płody rolne z dopłatami ARR, głównie zbóż, na potrzeby ARR i za jej środki finansowe, a zwłaszcza w zakresie ich jakości i ilości, udzielania dopłat do przechowywania zbóż w okresie wrzesień-październik 2002 r. ok. 45% producentom, którzy nie spełniali wymogów ilościowych oraz producentom, których zamiarem było wykorzystanie zbóż we własnym gospodarstwie, a nie wprowadzenie do obrotu rynkowego, wyrażania zgody na podzlecanie skupu zbóż innym podmiotom, nie stawającym do przetargów, których działalność w tym zakresie NIK w poprzednich kontrolach oceniała negatywnie. Np. spółka z o.o. ”Elewarr” (jednoosobowa spółka ARR) podzleciła PUH ”Bonda” w Nowogardzie dokonanie skupu zbóż w jej imieniu i za jej środki. PUH ”Bonda” zgodnie z zawartą umową skupił w 2001 r. od producenta R.B. (posiadającego ten sam numer NIP co PUH ”Bonda”) 2.375,4 tony zbóż o wartości 1.184,9 tys. zł, a w 2002 r. 509,9 ton pszenicy i uzyskał dopłaty ARR do cen skupu w kwocie odpowiednio 212,8 tys. zł i 56,1 tys. zł, przechowywania znacznych ilości zakupionego przez ARR mięsa wieprzowego w chłodniach z zastosowaniem wyższej stawki, zamiast w chłodniach, których właściciele oferowali niższe stawki, przyznawania dodatkowych limitów na skup interwencyjny zbóż przez dany podmiot gospodarczy jeszcze przed zgłoszeniem wniosku o przydział takiego limitu. Ponadto sposób zrealizowania tego skupu (przez PZZ ”Brzeg” S.A.) polegał w większości na ”stworzeniu” dokumentacji, bez przeprowadzenia faktycznego skupu w wyznaczonym punkcie skupu, braku skutecznego przeciwdziałania, zwłaszcza ze strony oddziałów terenowych ARR, wobec nieprawidłowości i uchybień występujących w skupie interwencyjnym produktów rolnych, takich jak: fałszowanie dokumentacji skupowej w celu wyłudzenia środków finansowych, oszukiwanie dostawców co do ilości i jakości dostarczonych produktów rolnych, nieterminowe płacenie za dostarczone produkty, poświadczanie nieprawdy w dokumentach - informacjach o ilości i jakości przechowywanych zbóż skupionych za środki i na rzecz Agencji.