Informacja o wynikach kontroli wykorzystania pomocy Unii Europejskiej dla Polski, realizowanej ze środków PHARE

W latach 1990 - 97 Polska uzyskała w ramach pomocy PHARE 1 498 mln ECU. W tym czasie podpisano memoranda finansowania dla 106 programów. W 14 kontrolowanych programach, na które przeznaczono 65,9 mln ECU: na sprzęt i inwestycje wydano ok. 48 % tych środków, na usługi doradcze 32 %, na szkolenia 12 %, zaś na obsługę, czyli na koszty funkcjonowania jednostek zarządzających (PMU) 8 %. NIK negatywnie ocenia efekty wykorzystania tej pomocy przez połowę kontrolowanych beneficjentów. W okresie objętym kontrolą nie było ustanowionych zasad współpracy między jednostkami zarządzającymi programami a beneficjentami finalnymi. W rezultacie, z badanych 28 beneficjentów 12 nie miało wpływu na formę otrzymanej pomocy i wybór firm wykonawczych. Zdaniem NIK ograniczyło to w znacznym stopniu korzyści uzyskiwane przez badane jednostki. Kontrola wykazała znaczne, wynoszące średnio 14 miesięcy, opóźnienia w realizacji programów. Wśród przyczyn tych opóźnień NIK widzi m.in. niedostateczne przygotowanie organizacyjne i kadrowe jednostek zarządzających oraz brak szczegółowych koncepcji wykorzystania środków pomocowych przez polską administrację rządową przed podpisaniem memorandum finansowania. W latach 1991-1996 koordynację nad pozyskiwaniem i wykorzystaniem środków PHARE sprawował Pełnomocnik Rządu d/s Integracji Europejskiej, a od 1997 r Urząd Komitetu Integracji Europejskiej. NIK negatywnie ocenia wywiązywanie się UKIE z obowiązków nadzorczych i koordynatorskich. W żadnym akcie normatywnym nie sprecyzowano zadań i obowiązków UKIE dotyczących koordynacji wykorzystania środków PHARE. Urząd nie otrzymywał aktualnych danych o wydatkowaniu środków pomocowych, nie prowadził też analiz efektów realizacji programów. NIK niedostatecznie także ocenia nadzór administracji rządowej nad jednostkami zarządzającymi - w większości fundacjami i spółkami prawa handlowego. Mimo uznania przez stronę polską wytycznych Komisji Europejskiej, tylko w 5 na 18 kontrolowanych jednostkach zarządzających nadzór nad realizacją programu sprawował urzędnik państwowy. Efektem m.in. niewłaściwego nadzoru i koordynacji była w krańcowych przypadkach rezygnacja z podjęcia programów bądź częściowe niewykorzystanie przyznanych na nie środków. Z objętych kontrolą NIK programów o łącznej wartości 169,6 mln ECU nie wykorzystano 11,9 mln ECU. Realizacja programów podlegała stałemu nadzorowi przedstawicieli Komisji Europejskiej. W większości przypadków współpraca z instytucjami europejskimi przebiegała poprawnie, choć strona polska narzekała na czasochłonne procedury zatwierdzania dokumentów. Stwierdzono jednak przypadki ingerencji urzędników Komisji w przebieg realizacji programu wybiegające poza ustalone zasady. Doprowadzili oni m.in. do dokonania powtórnej oceny ofert, po wygraniu przetargu przez polską firmę, mimo iż procedury przetargowe dla programów PHARE takiej powtórnej oceny nie przewidują. W rezultacie komisja przetargowa zarekomendowała do podpisania kontraktu firmę niemiecką. Swoje pokontrolne uwagi i wnioski NIK kieruje przede wszystkim Komitetu Integracji Europejskiej który, dla pełnego wywiązania się z warunków korzystania ze środków pomocowych stawianych przez Komisję Europejską powinien dokonywać systematycznych analiz realizowanych obecnie i w przyszłości programów Unii Europejskiej oraz ocenić efekty dotychczas uzyskanej pomocy. Właściwe organy administracji rządowej powinny też precyzyjnie określić obowiązki jednostek zarządzających oraz objąć nadzorem wdrażanie wszystkich programów PHARE.