Informacja o wynikach kontroli wykorzystania środków publicznych na niektóre działania zapobiegające bezrobociu na wsi

Kontrola przeprowadzona w 95 jednostkach, w tym w 27 bankach i 7 oddziałach terenowych Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, które udzielały preferencyjnych kredytów, pożyczek i dotacji na przedsięwzięcia inwestycyjne tworzące nowe miejsca pracy dla bezrobotnych zamieszkałych na terenach wiejskich, w 57 podmiotach (w 3 urzędach gminy) korzystających z ww. form pomocy finansowej, a także w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, Fundacji “Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej CF” i Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi – dysponentów środków publicznych przeznaczonych na przeciwdziałanie bezrobociu w okresie od 1997 r. do III kw. 1999 r. Według stanu na 31 grudnia 1999 r. bezrobotni mieszkający na wsi stanowili 45% bezrobotnych w kraju; wskaźnik ten ciągle zwiększa się. Stopa bezrobocia określona dla wsi (procentowy udział bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy w liczbie osób w wieku produkcyjnym) jest ciągle wyższa niż dla miast i wynosiła 12,6%. Na początku 2000 r. liczba bezrobotnych na wsi przekroczyła 1.055 tys. osób, a w okresie objętym kontrola wzrosła o 211,8 tys. Środki publiczne przeznaczone na działania zapobiegające bezrobociu na terenach wiejskich, których rozdysponowanie i wykorzystanie było przedmiotem kontroli NIK wyniosły łącznie 304 mln zł, w tym 180 mln zł (59,2%) stanowiły wydatki nie podlegające zwrotowi. Z udziałem tych środków utworzono m.in. 30.723 nowych miejsc pracy (2,9% liczby bezrobotnych na wsi w odniesieniu do stanu na koniec 1999 r.), w tym 24.828 w przedsiębiorczości o charakterze nierolniczym i 5.895 w agrobiznesie, przeszkolono 200.215 osób z zakresu przygotowania do podejmowania pracy poza rolnictwem oraz podniesienia lub zmiany kwalifikacji zawodowych (dotyczy bezrobotnych, zagrożonych utratą pracy oraz uczniów i absolwentów szkół rolniczych), przyznano 2.260 stypendiów. Wybrane ustalenia kontroli o ogólnym znaczeniu: - z powodu niezawarcia umowy z Bankiem Światowym, nie wykorzystano (nie przeznaczono) ponad 151 mln zł przewidzianych w ustawie budżetowej 1999 r. na rozwój infrastruktury na terenach wiejskich i tworzenie miejsc pracy poza rolnictwem (do rozdysponowania przez ARiMR); - pomimo ustawowych zobowiązań, AWRSP nie utworzyła (od 1999 r.) funduszu na wspieranie nowych miejsc pracy dla byłych pracowników państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (ppgr); - banki współpracujące z ARiMR, AWRSP i Fundacją EFRWP (na podstawie zawartych umów-porozumień) nie wykorzystywały w pełni (lub z opóźnieniem) postawione im do dyspozycji środki publiczne. Np. z przekazanej przez AWRSP w kwietniu 1999 r. kwoty ponad 16 mln zł w celu udzielenia kredytów na rozwój małej przedsiębiorczości, do 30 września banki kredytujące zakwalifikowały do realizacji 6,9 mln zł; - ARiMR nieskutecznie egzekwowała wykonanie swoich zaleceń adresowanych do banków oraz kredyto- i pożyczkobiorców, akceptując przy tym błędne interpretacje uregulowań prawnych; - głównie wskutek przyjęcia warunku, że złożone wnioski w banku kredytującym muszą być rozpatrzone i akceptowane przez komisje kredytowe działające przy bankach–centralach, czas oczekiwania na uzyskanie kredytów wynosił od 59 do 214 dni, średnio ok. 90 dni (dotyczy kredytów uruchomionych w ramach działalności Fundacji EFRWP i AWRSP); - zaledwie od 5% do 53% kredytów i pożyczek (w zależności od uruchomionej linii) trafiło na teren gmin o wysokim strukturalnym bezrobociu; - na rok przed zakończeniem realizacji założeń Programu osadnictwa rolniczego na gruntach ornych Skarbu Państwa, wykonano je w ok. 42%; powstało 121 gospodarstw osadników, którzy przejęli w użytkowanie 23 tys. ha uż. rolnych (na plan 50 do 60 tys. ha), a z uruchomionej preferencyjnej linii kredytowej na ww. cel skorzystało zaledwie 5 podmiotów; - większość kontrolowanych jednostek refundujących lub organizujących szkolenia w zakresie aktywizacji bezrobotnych, nie posiadało udokumentowanych danych pozwalających na określenie ich efektów. Natomiast jak wynika z prowadzonej w tym zakresie ewidencji przez 4 jednostki terenowe AWRSP, prawie 26% przeszkolonych podjęło prace w nowym zawodzie, a 29,5% zostało zatrudnionych na stanowiskach wymagających podwyższonych kwalifikacji (na 1.348 osób uczestniczących w szkoleniu). Nieprawidłowości stwierdzone w toku kontroli banków i jednostek organizacyjnych AWRSP polegały głównie na niedostatecznym nadzorze i braku należytej staranności już na etapie udzielania preferencyjnych kredytów i pożyczek oraz dotacji z Funduszu Aktywizacji Bezrobotnych (FAB) i Funduszu Uzupełniającego (FU), a także dopuszczeniu do nieprzestrzegania zasad określonych w porozumieniach i umowach zawartych z dysponentami ww. środków (w tym również dopłat i pożyczek ze środków Krajowego Urzędu Pracy), w wyniku czego kredyto- i pożyczkobiorcy oraz beneficjenci FAB: - wykorzystywali przyznane środki na cele inne niż określono w planie lub opisie przedsięwzięcia, w umowach lub w decyzjach o przyznaniu dotacji; - nie utworzyli 67 miejsc pracy, tj. 3,7% ich zadeklarowanej umownie liczby – 1806 (dotyczy kredytów i pożyczek); - nierzetelnie dokumentowali wydatki z otrzymanych środków, a także nakłady ze środków własnych - według ustalonego minimalnego udziału w realizacji przedsięwzięć inwestycyjnych tworzących miejsca pracy. Ponadto, przyznawano kredyty i pożyczki na podstawie niekompletnych wniosków. Udzielano je, w tym także dotacje z FAB/FU, podmiotom nieuprawnionym. Część banków nie dokonywała ocen zatrudnienia przed uruchomieniem kredytu/pożyczki, co pozbawiało je możliwości kontroli wymaganego przyrostu zatrudnienia. W umowach bankowych i decyzjach o udzieleniu dotacji nie zawsze określone były terminy realizacji finansowanych z udziałem środków publicznych przedsięwzięć gospodarczych, a także wymogi o odpowiedzialności ich beneficjentów w razie nie wywiązania się z obowiązku zwiększenia miejsc pracy lub zatrudnienia osób nie pochodzących z terenów wiejskich czy też nie będących bezrobotnymi (zarejestrowanymi w urzędach pracy). Prawie 26% skontrolowanych banków żądało od dłużników z opóźnieniem bądź nie otrzymywało od nich w ogóle, informacji o stanie zatrudnienia na dofinansowywanych preferencyjnymi kredytami i pożyczkami miejscach pracy. Ponad 11% banków nieskutecznie egzekwowało terminowe spłaty rat kredytów i pożyczek. Uchybienia i nieprawidłowości ustalone w wyniku kontroli podmiotów korzystających z kredytów, pożyczek i dotacji FAB/FU dotyczyły zwłaszcza opóźnień w wykonaniu planów przedsięwzięć inwestycyjnych, realizowania ich w niepełnym zakresie lub przeznaczenie otrzymanych środków na inne cele nie zostały ustalone, co było najczęstszą przyczyną nieutworzenia miejsc pracy i niezatrudnienia – łącznie 43 osoby, tj. 7,5% zadeklarowanego w umowach bankowych/decyzjach przyrostu ogółem 569 etatów. Pracodawcy zatrudniali na dofinansowanych środkami publicznymi miejscach pracy osoby nie kwalifikujące się ze względu na miejsce zamieszkania, nie będące bezrobotnymi, nie utrzymywali wymaganego stanu zatrudnienia przez określony umownie okres lub nie zapewniali jego ciągłości. Nieprawidłowości w zakresie utworzenia miejsc pracy przez kredyto- i pożyczkobiorców oraz zatrudniania na deklarowanym poziomie stwierdzono w ponad 36% podmiotów objętych kontrolą, a ponad 57% - przez beneficjentów FAB/FU. Stwierdzono nierzetelne dokumentowanie wykorzystania pobranych pożyczek oraz uzyskanych kredytów i dotacji, w tym też ewidencję księgową działalności gospodarczej, naruszając przepisy o podatku dochodowym, powodując uszczuplenia na rzecz budżetu państwa. Nie wszystkie podmioty informowały właściwe terytorialnie urzędy pracy w wymaganym terminie (lub w ogóle nie składały takich informacji) o zmianach zatrudniania na nowo utworzonych stanowiskach pracy. Dotyczyło to ponad 52% wielkości deklarowanego zatrudnienia uruchomionego w wyniku wykorzystania kredytów udzielanych ze środków Fundacji EFRWP i AWRSP, a także pożyczek ze środków KUP rozdysponowanych w ramach działalności ARiMR. Żadna z kontrolowanych gmin (3) uczestniczących w Pilotażowym programie zmniejszenia bezrobocia na wsi nie opracowała strategii rozwoju z uwzględnieniem stanu i zmian na lokalnym rynku pracy, co było jednym z podstawowych założeń uczestnictwa w Programie. W sprawozdawczości tych gmin nie wyodrębniono rzeczowych efektów uzyskanych w wyniku zaangażowania “środków pilotażowych”. W jednym przypadku przy wykonywaniu robót (kanalizacja deszczowa) dopuszczono się naruszenia dyscypliny finansów publicznych z powodu nieprzestrzegania przepisów o zamówieniach publicznych.