Informacja o wynikach kontroli likwidacji kopalń węgla kamiennego w 2004 r. z uwzględnieniem wykorzystania dotacji budżetowych, w tym pożyczki Banku Światowego

Celem kontroli była ocena prawidłowości przyznawania, wykorzystania i rozliczania dotacji budżetowych przeznaczonych na likwidację kopalń w 2004 r., w tym środków pochodzących z pożyczki Banku Światowego, przyznanej Polsce umową z dnia 24 sierpnia 2004 r. W toku kontroli stwierdzono, że ostatecznie w 2004 r. nie rozpoczęto wykorzystywania środków ww. pożyczki przeznaczonej na likwidację kopalń, m.in. z uwagi na wejście w życie umowy pożyczkowej – zgodnie z jej postanowieniami - dopiero w końcu listopada ub. roku. Uruchomienie środków Banku Światowego w 2005 r. pozostanie bez wpływu na realizację celów określonych w umowie pożyczkowej, w tym na planowaną łączną wysokość pożyczki jaka w formie dotacji zostanie przekazana przedsiębiorcom górniczym prowadzącym likwidację. W okresie 2000-2004 koszty likwidacji kopalń (bez kosztów usuwania szkód górniczych) pokryte dotacjami budżetu państwa wyniosły łącznie 1 mld 300 mln zł, z czego ponad 820 mln zł wykorzystały Spółka Restrukturyzacji Kopalń S.A. w Katowicach (SRK) i Bytomska Spółka Restrukturyzacji Kopalń Sp. z o.o. w Bytomiu (BSRK) [wykres nr 4 - zał. 2005140_slajdy.ppt]. W 2004 r. ww. spółki restrukturyzacji kopalń wykorzystały dotacje budżetowe w wysokości 237,0 mln zł, z czego na zadania likwidacyjne i polikwidacyjne 210,8 mln zł (89 %), a na usuwanie szkód górniczych 26,2 mln zł (11 %) [wykres nr 5 i 6 - zał. 2005140_slajdy.ppt]. W 2004 r. podobnie jak w latach poprzednich dominująca część dotacji na zadania likwidacyjne i polikwidacyjne (57 %) wykorzystana była na zadania związane z odwadnianiem zlikwidowanych kopalń. W trakcie ubiegłorocznej kontroli NIK (funkcjonowania spółek restrukturyzacji kopalń) stwierdzono, że część dotacji na ww. cele była wydatkowana niecelowo i niegospodarnie. Spółka Restrukturyzacji Kopalń S.A. realizując wnioski pokontrolne podjęła w II połowie 2004 r. działania w celu obniżenia kosztów pompowania wód dołowych, jednak wymierne efekty tych działań w łącznej kwocie wykorzystywanych dotacji na te cele były do czasu zakończenia niniejszej kontroli niezauważalne. Tym niemniej stwierdzono, że Spółka wskutek korekt rozliczeń z Przedsiębiorstwem Budowy Szybów S.A. oraz dzięki ograniczeniu zlecania usług obcych dokonała oszczędności w wysokości blisko 1,9 mln zł. Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła proces przyznawania, sposób wykorzystania i rzetelność rozliczania dotacji budżetowych, przeznaczonych na likwidację kopalń górnictwa węgla kamiennego w 2004 r., w tym na usuwanie szkód górniczych, pomimo stwierdzonych uchybień i nieprawidłowości, które nie miały jednak zasadniczego wpływu na kontrolowaną działalność. Niezależnie od powyższej pozytywnej oceny, NIK podtrzymała krytyczną opinię (wyrażoną w 2004 r. po zakończonej kontroli funkcjonowania spółek restrukturyzacji kopalń), dotyczącą - istniejącej w górnictwie - organizacji procesu likwidacji kopalń, która nie sprzyja właściwej koordynacji oraz minimalizacji kosztów ww. działalności prowadzonej przez liczne podmioty (SRK, BSRK i inne spółki). Ważniejsze ustalenia kontroli: 1. NIK pozytywnie oceniła wydatkowanie w 2004 r. przez SRK i BSRK środków dotacji budżetowej, które w ocenie Izby zostały wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem, wskazanym w umowach zawartych z Ministrem Gospodarki i Pracy oraz w rozporządzeniu z dnia 28.01.2004 r. w sprawie dotacji na finansowanie likwidacji kopalń. Powyższą ocenę oparto na wynikach badań szczegółowych przeprowadzonych, m.in. na dowodach księgowych, stanowiących dla beneficjentów dotacji podstawę rozliczenia finansowego tych środków. Jak ustalono, system kontroli wewnętrznej w podmiotach wykorzystujących dotacje funkcjonował prawidłowo i zapewniał bieżącą kontrolę prawidłowości wydatkowania dotacji. 2. Przedsiębiorstwa, które w 2004 r. otrzymały łącznie 253,4 mln zł dotacji budżetowych, w ramach wykonywania zadań likwidacyjnych i polikwidacyjnych: zlikwidowały/ zabezpieczyły 2122 m szybów; wykonały 160 zadań w ramach likwidacji infrastruktury kopalń; zrekultywowały 19,3 ha terenów pogórniczych; zrealizowały 137 zadań zabezpieczających kopalnie sąsiednie przed zagrożeniami; opracowały 54 wymagane projekty, dokumentacje i opinie; a w ramach usuwania szkód górniczych zrealizowały 192 zadania. W ostatnich dniach grudnia 2004 r. SRK przejęła, celem prowadzenia procesów likwidacji, składniki majątkowe kopalń ZG „Bytom II” oraz KWK „Katowice-Kleofas”. Łączny ubytek zdolności produkcyjnych górnictwa z tytułu zakończenia wydobycia ww. kopalń wyniósł ok. 2,5 mln ton. 3. NIK krytycznie oceniła sposób ujmowania w księgach rachunkowych SRK składników majątkowych dwu ww. kopalń przejętych przez Spółkę w końcu 2004 r. jak również kopalń przejętych w latach poprzednich. W ocenie NIK, dokonywana kwalifikacja składników majątkowych likwidowanych kopalń, w sposób nie należyty uwzględniała planowany sposób ich zagospodarowania (sprzedaż, likwidacja, przeznaczenie na własne potrzeby), co nie sprzyjało właściwemu nadzorowi nad tym majątkiem oraz rzetelnej wycenie jego wartości. Przykładowo, nabyte przez SRK za „symboliczną złotówkę” składniki majątkowe dwu likwidowanych kopalń: ZG „Bytom II” oraz KWK „Katowice-Kleofas” (budynki, budowle, urządzenia, prawa wieczystego użytkowania gruntu, itp.), pomimo ich znacznej wartości zostały ujęte w księgach rachunkowych w łącznej kwocie 804 zł i uznane za towary. 4. Sporządzane przez przedsiębiorstwa górnicze sprawozdania z wykorzystania środków dotacji w 2004 r. oraz opracowywane na ich podstawie przez Agencję Rozwoju Przemysłu (ARP) sprawozdania zbiorcze, odzwierciedlały stan ewidencyjny kosztów księgowanych przez przedsiębiorstwa wg stanu na koniec 2004 r. (miesięczne – na koniec danego miesiąca). Zdaniem NIK, sprawozdania te w zakresie przyjętej metody ich sporządzania były opracowywane rzetelnie. Jednak zastosowane przy sporządzaniu powyższych sprawozdań podejście memoriałowe (prezentacja kosztów), w miejsce wymaganego podejścia kasowego (prezentacja wydatków – co wynika z art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 26.11.1998 r. o finansach publicznych), doprowadziło do ujęcia w sprawozdaniach danych, które nie w pełni rzetelnie przedstawiały wykorzystanie dotacji w 2004 r. (bądź w miesiącu), gdyż obrazowały naliczone w danym okresie sprawozdawczym koszty. Stwierdzone różnice pomiędzy zastosowanym podejściem memoriałowym a kasowym wyniosły łącznie 18,8 mln zł. 5. Ustalenia niniejszej kontroli, dotyczącej likwidacji kopalń w 2004 r., potwierdzają zasadność ubiegłorocznej opinii NIK , iż działalność wielu podmiotów (SRK, BSRK, samodzielne kopalnie prowadzące swoją likwidację) realizujących ten sam cel skutkowała wyższymi kosztami oraz nie sprzyjała właściwej organizacji procesów likwidacji. Przejawami wadliwości przyjętych rozwiązań organizacyjnych były, m.in. zasady wykorzystywania przez SRK majątku samodzielnej kopalni prowadzącej swoją likwidację - KWK ”Siemianowice” –ZG „Rozalia” Sp. z o.o. SRK S.A. i ww. kopalnia zawarły w końcu 2002 r. warunkową przedwstępną umowę sprzedaży majątku służącego do odwadniania. SRK wpłaciła w formie „zaliczki” za ten majątek pełną wysokość ustalonej ceny sprzedaży (1.462.327 zł). Ostatecznie ze względu na przedłużający się moment zawarcia umowy zasadniczej, SRK była zmuszona w 2004 r. do uiszczania, za korzystanie z już opłaconego majątku, czynszu dzierżawnego (w łącznej wysokości 622.200 zł), co zdaniem NIK prowadziło do pośredniego dotowania środkami budżetowymi działalności KWK ”Siemianowice”–ZG „Rozalia” Sp. z o.o. w upadłości. 6. Umowa zawarta przez SRK w 2001 r. (wraz z aneksami) z Centralną Stacją Ratownictwa Górniczego w Bytomiu (CSRG), na mocy której CSRG zobowiązała się do utrzymywania gotowości ratowniczej na rzecz SRK, przewidywała, zdaniem NIK, nadmiernie wysokie wynagrodzenie. Aneksem z lutego 2004 r. ustalono, że wielkość opłaty miesięcznej wyniesie 50.480 zł netto Łącznie w 2004 r. ze środków dotacji na utrzymanie gotowości ratowniczej wydatkowano 741.667 zł brutto. SRK zatrudnia pracowników dołowych - głównie do obsługi pomp w obrębie szybów, gdzie możliwość wystąpienia katastrofy górniczej lub zagrożenia życia jest znacznie niższa niż w czynnych kopalniach. Należy zauważyć, że kopalnie czynne, zatrudniające kilkutysięczne załogi, eksploatujące węgiel w rejonach odległych od szybów i w warunkach niewspółmiernie wyższych zagrożeń (metanowe, tąpania, wybuch pyłu węglowego) niż występujące w SRK, dokonują o ok. połowę niższych opłat miesięcznych za gotowość ratowniczą CSRG.