Informacja o wynikach kontroli odbywania służby wojskowej przez żołnierzy służby zasadniczej

Warunki odbywania zasadniczej służby wojskowej uległy poprawie w stosunku do ustaleń NIK dokonanych w 1998 r. Zasadniczym efektem kontroli NIK jest to, że wśród kadry dowódczej i społeczno-wychowawczej, a także kadry zabezpieczenia logistycznego kontrolowanych jednostek odnotowano zwiększoną troskę o właściwy przebieg służby wojskowej. W MON natomiast podjęto działania organizacyjne i edukacyjne oraz porządkowe i naprawcze, aby służba wojskowa żołnierzy przebiegała w sposób właściwy i zgodnie z przyjętymi standardami. W zakresie poszczególnych zagadnień kontrola wykazała, że: Obsada stanowisk żołnierzy zasadniczej służby wojskowej (wg stanu na dzień 31.03. 2000) wynosiła: - w badanych jednostkach Wojsk Lądowych średnio dla 78,6%; - w jednostkach Marynarki Wojennej średnio 81,0%, - w jednostkach Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej średnio 74,3%. Niepełna obsada stanowisk żołnierzy skutkowała m.in. zwiększonymi obciążeniami służbowymi i większą częstotliwością pełnienia wart, zwłaszcza w okresach między zwolnieniami żołnierzy odchodzących do rezerwy, a wcieleniami nowych żołnierzy, kiedy to ograniczano udzielanie przepustek i urlopów. Normy zakwaterowania żołnierzy były przestrzegane w 21 jednostkach na 26 skontrolowanych. Nie zapewniono tych norm w 10 Brygadzie Kawalerii Pancernej w Świętoszowie w większości pododdziałów; 7 Dywizjonie Lotniczym w Glinniku Wielkim i 1 Brygadzie Pancernej w Wesołej oraz 4 Pułku Ochrony Przeciwchemicznej w Brodnicy w pojedynczych pododdziałach. Natomiast w 6 Ośrodku Szkolenia Specjalistów Samochodowych w Ostródzie kwaterowanie żołnierzy poniżej norm miało charakter przejściowy i spowodowane było zwiększonymi stanami osobowymi w związku z okresowym szkoleniem kierowców. Najlepsza sytuacja była we wszystkich pododdziałach 14 Pułku Artylerii Przeciwpancernej w Suwałkach i Pułku Ochrony w Warszawie. Należy przy tym zaznaczyć, iż Pułk Ochrony (poprzednio oceniony najgorzej) w Warszawie. Dobre warunki zapewniono również w 1 Dywizjonie Lotniczym w Leźnicy Wielkiej. Natomiast w trudnych warunkach kwaterowano żołnierzy 10 Brygady Kawalerii Pancernej w Świętoszowie i 6 Batalionie Desantowo-Szturmowym (poprzednio oceniony krytycznie, teraz jeszcze gorzej) w Gliwicach Żołnierzom wszystkich kontrolowanych jednostek zapewniono całodobową opiekę lekarską oraz pełną dostępność do specjalistycznych konsultacji lekarskich w kwalifikowanych placówkach zdrowia. Dowódcy wszystkich jednostek zawarli stosowne umowy na świadczenia specjalistycznych usług medycznych z wojskowymi lub cywilnymi placówkami służby zdrowia, a z aptekami na zakup leków i materiałów sanitarnych. Wszystkim żołnierzom założono książeczki zdrowia, w których odnotowywano m.in. przeglądy profilaktyczne, lekarskie i stomatologiczne oraz szczepienia ochronne i prześwietlenia. Odnotowano jednak przypadki budzące wątpliwości, co do rzetelności tych badań. Nie wszystkich żołnierzy poddawano obowiązkowym szczepieniom (dur-tężec) i prześwietleniom (rentgen klatki piersiowej). Izby chorych mieściły się w obiektach o zadowalającym stanie technicznym. Wyjątek stanowiła 10 Brygada Kawalerii Pancernej w Świętoszowie, gdzie izba chorych funkcjonowała bez części szpitalnej (zamknięta w czerwcu 1998 r. przez inspekcję sanitarno-epidemiologiczną z powodu złych warunków sanitarno-higienicznych) oraz 12 Baza Lotnicza w Mirosławcu, gdzie izba chorych mieściła się w budynku o złych warunkach technicznych. Warunki socjalno-sanitarne w tych jednostkach, w których NIK dokonała kontroli sprawdzającej (po ustaleniach z 1998 r.) uległy znacznej poprawie. W pozostałych jednostkach warunki te były nadal zróżnicowane, od dobrych w 23 Śląskiej Brygadzie Artylerii w Bolesławcu i 49 Pułku Śmigłowców Bojowych w Pruszczu Gdańskim oraz 11 Pułku Łączności w Wejherowie, do niedostatecznych w 10 Brygadzie Kawalerii Pancernej w Świętoszowie, 6 Batalionie Desantowo-Szturmowym w Gliwicach i 9 Brygadzie Kawalerii Pancernej w Braniewie. Dotyczyło to: złego stanu umundurowania żołnierzy, braków w obuwiu, niedostatecznego wyposażenia w środki higieny osobistej, złego stanu technicznego węzłów sanitarnych i ich niepełnego wyposażenia oraz złego stanu technicznego kuchni i stołówek i ich wyposażenia. Kontrola nie stwierdziła uchybień w funkcjonowaniu łaźni. W ocenie Najwyższej Izby Kontroli jednostki wojskowe zbyt mało środków finansowych przeznaczają na zapewnienie należytych warunków odbywania przez żołnierzy zasadniczej służby wojskowej (planowanie zadań rzeczowych często nie znajduje pokrycia w planowaniu finansowym). Stwierdzono również przypadki braku dbałości o poprawę tych warunków ze strony dowódców i szefów pododdziałów. Stwierdzono, iż nadzór przez lekarzy nad utrzymaniem stanu sanitarno-higienicznego w większości (24) jednostek był systematyczny i udokumentowany, chociaż nie zawsze skuteczny, gdyż dowódcy jednostek wojskowych nie w każdym przypadku reagowali na negatywne ustalenia z meldunków lekarzy. Z wyjaśnień zastępcy szefa Zarządu Techniczno-Materiałowego Generalnego Zarządu Logistyki Sztabu Generalnego WP wynikało, iż w Siłach Zbrojnych RP brak było materiałów analitycznych dotyczących standardów wyposażenia osobistego, w tym umundurowania i środków higieny osobistej żołnierzy służby zasadniczej w kontekście analogicznych norm w innych armiach sojuszniczych NATO. Natomiast dysponowano pełnymi materiałami analitycznymi odnoszącymi się do warunków i norm żywienia żołnierzy służby zasadniczej. W kontrolowanych jednostkach obsada stanowisk przewidzianych dla oficerów społeczno-wychowawczych była zróżnicowana. We wszystkich jednostkach żołnierze objęci zostali posługą duszpasterską, a wydzielone stanowiska księży kapelanów były obsadzone (12). Podejmowano różnego rodzaju działania profilaktyczno-wychowawcze w zakresie zapobiegania (ograniczania) występowania zjawisk patologicznych. Ich skuteczność była jednak różna, zwłaszcza odnośnie zapobiegania występowaniu zjawiska “fali” i tworzenia jednolitych pododdziałów. Potwierdzeniem nie zawsze skutecznych działań w zapobieganiu zjawisku “fali” jest przypadek ujawniony w wyniku skargi rodziców żołnierza odbywającego służbę w Komendzie Lotniska Nr 2 w Babimoście. Podjęte przez NIK i Żandarmerię Wojskową działania potwierdziły fakt fizycznego i psychicznego znęcania się nad żołnierzami młodszymi służbą - zatrzymano sprawców tego przestępstwa. Ponadto NIK potwierdziła niezasadność zajmowania stanowiska przez dotychczasowego komendanta wojskowej straży pożarnej w Komendzie Lotniska Nr 2 w Babimoście oraz wskazała na konieczność przeniesienia czterech pokrzywdzonych żołnierzy do 21 Bazy Lotniczej w Powidzu. W 1999 r. w kontrolowanych jednostkach wymierzono łącznie 2.715 kar dyscyplinarnych. Większość (63%) dotyczyła przypadków nieobecności żołnierzy w służbie lub samowolnego oddalenia. Za naruszenie zasad właściwych stosunków międzyludzkich, w tym m.in. występowanie “fali”, ukarano 21 żołnierzy (0,8%). Natomiast w I półroczu 2000 r. wielkości te wyraźnie się zmniejszyły i wynosiły odpowiednio: 803 i 57,3% oraz 8 i 1,0%. W 1999 r. w kontrolowanych jednostkach ustalono 629 przestępstw natomiast w 2000 r. – 210 przestępstw. Z tych danych wynika zbyt niska wykrywalność naruszeń zasad stosunków międzyludzkich w badanych jednostkach w kontekście występowania i nasilania się zjawiska “fali” w wojsku. Wg informacji Naczelnej Prokuratury Wojskowej od stycznia do września 2000 r. liczba sprawców przestępstw wśród żołnierzy wynosiła 3.807 i stanowiła 88,7% ogółu wojskowych sprawców przestępstw. Liczba sprawców wykroczeń wśród żołnierzy wynosiła 2.454, tj 75,3% ogółu wojskowych sprawców wykroczeń. Liczba przypadków śmiertelnych wśród żołnierzy służby zasadniczej (od stycznia do września 2000 r). wynosiła 59 (68,6% ofiar śmiertelnych wśród żołnierzy). Najczęstsze przyczyny zgonów to: zamachy samobójcze – 44; wypadki komunikacyjne – 16; postrzelenie – 7; utonięcie – 7; zgony nagłe, naturalne – 4; upadek z wysokości – 2 [szerzej str. 77].