Informacja o wynikach kontroli organizacji odpraw celnych

Kontrola organizacji odpraw celnych podjęta przez Najwyższą Izbę Kontroli z własnej inicjatywy, zakończona została w IV kwartale 2000 r. Kontrolę przeprowadzono w Głównym Urzędzie Ceł i w 9 urzędach celnych (Gdańsk, Kraków, Biała Podlaska, Olsztyn, Przemyśl, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław). W ramach kontroli urzędów celnych przeprowadzone zostały kontrole w komórkach zewnętrznych tych urzędów tj. w 10 oddziałach i 15 posterunkach celnych oraz w 13 miejscach uznanych i wyznaczonych. Celem kontroli było dokonanie oceny działań podejmowanych przez Prezesa Głównego Urzędu Ceł (GUC) w zakresie dostosowania organizacji i wyposażenia jednostek administracji celnej do prawidłowego dokonywania odpraw celnych, szczegółowości w rewidowaniu towarów zgłaszanych do odprawy celnej, terminowego rozpatrywania spraw odwoławczych związanych z naliczaniem należności celnych. Ocenie poddana została również realizacja wniosków pokontrolnych NIK z wcześniejszych kontroli organów administracji celnej. Ustalenia kontroli wskazują, że pomimo wzrostu przeprowadzanych rewizji celnych w porównaniu do wcześniejszych ustaleń Izby, w dalszym ciągu średnio ponad 40% odpraw dokonywana jest jedynie poprzez kontrolę dokumentów. Z dokonanych ustaleń wynika bardzo zróżnicowany zakres towarów obejmowanych rewizją celną, w niektórych placówkach sięgał zaledwie 18% - 21,5% liczby zgłoszeń (UC Kraków w 1999 r. i w I półroczu 2000 r.). Jeżeli chodzi o całkowite rewizje celne, ich udział w stosunku do ilości zgłoszeń wahał się od 3,5% w UC Warszawa do 9,9% w UC Szczecin. W marginalnym zakresie stosowane były ponowne rewizje celne. Przy dokonywaniu rewizji celnych nie w pełni wprowadzono dotychczas tzw. zasadę wielu oczu, o co wnioskowała NIK w 1998 r. Nadal odprawy celne przeprowadzane były w sposób tradycyjny polegający na tym, iż ten sam funkcjonariusz celny sprawdzał dokumenty, dokonywał rewizji towaru i wymierzał należności zarówno celne, jak i podatkowe. W niewielkim zakresie wprowadzono zasadę rotacji funkcjonariuszy na poszczególnych stanowiskach. Ponadto nie wszystkie oddziały i posterunki celne obciążane były porównywalną ilością odpraw celnych. Zdaniem NIK mogło to sprzyjać powstawaniu sytuacji korupcjogennych. Ustalenia NIK wykazały przypadki, iż oddziały i posterunki celne dopuszczały do obrotu towary, które były wyłączone z właściwości rzeczowej danej placówki celnej. Powyższe stwierdzono m.in. w Urzędzie Celnym Toruń gdzie w okresie od września 1999 r. do sierpnia 2000 r. poprzez oddziały i posterunki celne tego urzędu wprowadzono na polski obszar celny towary o wartości ca 7,8 mln zł. Głównie były to wyroby skórzane, tekstylne oraz warzywa i owoce. Stanowiło to naruszenie rozporządzenia MF z dnia 17 sierpnia 1999 r. w sprawie określenia urzędów celnych, w których są dokonywane czynności przewidziane przepisami prawa celnego w zależności od rodzaju towarów lub procedur celnych, którymi mogą być obejmowane towary w poszczególnych urzędach celnych. Powyższe zagadnienie będzie przedmiotem dodatkowych kontroli NIK. Wg ustaleń kontroli zasadniczą przyczyną występowania dużych zaległości i nieprawidłowości w rozpatrywaniu przez GUC odwołań od decyzji w sprawach celnych wydawanych w I instancji była (oprócz braków kadrowych) nieskuteczność nadzoru oraz zła organizacja pracy. W ocenie NIK istotną wadą tego nadzoru była utrata kontroli nad przebiegiem postępowania, związanego z wielokrotnym przedekretowywaniem spraw na kolejnych pracowników bez konsekwentnego egzekwowania zakończenia zadań oraz dopuszczaniem do załatwiania poszczególnych wniosków poza kolejnością. Pomimo wniosków NIK, nie wyeliminowane zostało zjawisko sponsorowania działalności służb celnych przez podmioty gospodarcze. Powyższe stwierdzono głównie przy negocjowaniu stawek czynszu za wynajmowane obiekty. W efekcie szereg podmiotów gospodarczych (także zajmujących się handlem zagranicznym) zmniejszało czynsz lub w ogóle go nie pobierało. Zdaniem Izby sytuacja taka może prowadzić do nieformalnych zależności pomiędzy organami administracji celnej a podmiotami gospodarczymi. W dalszym ciągu niezadawalające jest wyposażenie urzędów celnych w specjalistyczny sprzęt, niezbędny do przeprowadzania kontroli celnych. Nie został zrealizowany wniosek Izby w sprawie monitoringu miejsc użytkowania sprzętu oraz stopnia jego wykorzystania. Nie wszystkie drogowe przejścia graniczne (dpg) wyposażone były w wagi najazdowe służące ważeniu samochodów ciężarowych. Z 35 wag znajdujących się na dpg obsługiwanych przez stronę polską czynnych było 21 wag. Skutkowało to nie pobieraniem opłat drogowych za przejazdy pojazdów ponadnormatywnych. Przykład dpg w Bezledach (UC Olsztyn) wskazuje, że w związku z uszkodzeniem wag na tym przejściu przez 308 dni (1999 r.- I półrocze 2000 r.) nie pobierano opłat drogowych za przejazdy pojazdów ponadnormatywnych. Oszacowane uszczuplenie dochodów budżetu państwa wyniosło około 311 tys zł. Natomiast przykład dpg w Koroszczynie (UC Biała Podlaska) pokazuje, że zainstalowane tam wagi i obowiązkowe ważenie samochodów wjeżdżających i wyjeżdżających z polskiego obszaru celnego w okresie 1999- I półrocze 2000 r. skutkowało pobraniem opłat w wysokości około 5,4 mln zł. Szereg przejść granicznych (21 z 23 skontrolowanych), na których jest dokonywana weterynaryjna kontrola graniczna, nie miało stosownego wyposażenia umożliwiającego przeprowadzanie pełnej kontroli weterynaryjnej. W dalszym ciągu aktualne są ustalenia Izby z wcześniejszych kontroli, które wskazywały na brak infrastruktury zapewniającej przetrzymywanie, karmienie i pojenie zwierząt oraz odładowanie ich w przypadku choroby lub nadmiernego zagęszczenia w środkach transportu. Wg ustaleń tylko 2 dpg w Koroszczynie i w Kołbaskowie (administrowane przez niemieckie służby celne) przystosowane były do prowadzenia odpraw weterynaryjnych. Odnośnie wprowadzenia nowego systemu informatycznego, NIK widzi potrzebę wzmocnienia nadzoru nad terminową realizacją “Strategii informatyzacji administracji celnej do roku 2002” oraz zabezpieczenia na ten cel odpowiednich środków finansowych. Stwierdzono brak programu finansowania ww. “Strategii”. Ustalenia kontroli wykazały ponadto, że wyposażenie urzędów celnych w sprzęt komputerowy i zainstalowane oprogramowanie nie jest wystarczające. Brak jest także wzajemnych, bezpośrednich połączeń komputerowych między placówkami celnymi.