Informacja o wynikach kontroli “Ochrona zwierząt”

Kontrola przeprowadzona została z inicjatywy własnej NIK. Obejmowała ponad 130 jednostek, m. in. organów administracji publicznej, podmiotów gospodarczych, a także organizacji społecznych. Kontrola wykazała, że prawo dotyczące ochrony zwierząt w znacznym zakresie nie było realizowane. Po 2 latach od wejścia w życie ustawy o ochronie zwierząt, na przewidywanych 21 aktów wykonawczych wydano 6. Z pozostałych piętnastu: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (poprzednio Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej) nie wydał sześciu, Minister Środowiska (poprzednio Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa) - dwu, Minister Nauki - Przewodniczący KBN nie przygotował, a Rada Ministrów nie wydała rozporządzeń w czterech sprawach, Minister Edukacji Narodowej – w dwu, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego – w jednej. Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że spośród nich: 3 znajdowały się w fazie uzgodnień, 5 było przygotowywanych, w przypadku 4 nie przystąpiono do prac a w przypadku 3 zaproponowano nowelizację przepisów ustawy. W związku z tą sytuacją NIK wnioskuje do w.w. ministrów o przygotowanie i wydanie brakujących aktów wykonawczych. Ponadto NIK stwierdza, że istniejące przepisy są nieprecyzyjne i nie określają kto i w jakim trybie powinien je egzekwować. Przykładem tu może być art. 10, w myśl którego utrzymanie psa rasy uznawanej za agresywną wymaga zezwolenia właściwego organu gminy. Ustawa jednak nie precyzuje, jakie działania i kto winien je podjąć w przypadku utrzymywania takiego psa bez zezwolenia, a wielu właścicieli nie występuje o wydanie zezwolenia. W związku z tym NIK wnioskuje o rozważenie przez Prezesa RM objęcia przez wyznaczony dział administracji rządowej spraw ochrony zwierząt oraz nowelizacji ustawy o ochronie zwierząt w części dotyczącej m. in. art. 10 i 20. NIK oceniła, że polskie prawodawstwo w zakresie ochrony zwierząt nie jest dostosowane do przepisów UE, szczególnie dotyczy to ochrony zwierząt gospodarskich i laboratoryjnych. Od kwietnia 1998 r. b. MRiGŻ nie kontynuowało wcześniej rozpoczętych prac w zakresie przygotowania stanowiska strony polskiej celem ratyfikowania 6 konwencji Rady Europy, dotyczących ochrony zwierząt gospodarskich. W związku z tym Izba uznaje za niezbędne spowodowanie przez Prezesa Rady Ministrów przyspieszenia prac zmierzających do dostosowania naszego prawodawstwa do wymogów UE i ratyfikowania Konwencji Rady Europy dotyczących ochrony zwierząt. Kontrola stwierdziła, że sytuacja zwierząt bezdomnych jest zła: schroniska nie spełniały wymogów rozporządzenia Ministra RiGŻ z dnia 21 stycznia 1999 r., ponadto 74 % badanych schronisk było przegęszczonych, a średnio 34 % przebywających w nich zwierząt poddawano eutanazji (najwięcej - 94,3 % - w Tymczasowym Punkcie Zatrzymań dla bezdomnych psów w Łomży i 66 % w Schronisku dla Bezdomnych Zwierząt w Żyrardowie, natomiast w Rozważynie gm. Nakło nad Notecią woj. kujawsko-pomorskie nie zabijano zwierząt w ogóle). Tak wysoki procent eutanazji wskazuje na nieuzasadnione zabijanie zwierząt, które jest zabronione i stanowi przestępstwo podlegające karze określonej w art. 35 w związku z art. 6 i 33 ustawy o ochronie zwierząt. W tej sprawie NIK kieruje zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa do prokuratury. Schroniska ponosiły niewielkie koszty związane z wyżywieniem zwierząt - w 1998 r. w przeliczeniu na jedno zwierzę, wydatkowano miesięcznie na pożywienie 5,30 zł, w 1999r. (wg danych za III kw.) 4,70 zł.. Natomiast wynagrodzenia stanowiły średnio 53% ogółu wydatków (w skrajnych przypadkach powyżej 70% - w: Żyrardowie, woj. mazowieckie, Opolu, Białymstoku i Tomaszowie Mazowieckim, woj. łódzkie). W 37% schronisk stwierdzono nieprawidłowości dotyczące ewidencjonowania przychodów (w szczególności otrzymywanych darów) lub ponoszonych kosztów. Spośród schronisk prowadzonych przez podmioty inne niż samorządowe 45% nie posiadało decyzji wymaganej ustawą z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, zezwalającej na prowadzenie schroniska i określającej wymagania sanitarne. Na terenie blisko 67 % skontrolowanych miast i gmin prowadzono wyłapywanie zwierząt bezdomnych bez podjęcia uchwały rady gminy, wbrew art. 11 ust. 3 ustawy o ochronie zwierząt. Spośród 27 kontrolowanych organów samorządowych tylko w 3 miastach (Krakowie, Piotrkowie Trybunalskim i Poznaniu) podjęto ww. uchwałę. Ponadto organy miast i gmin nie zawsze interesowały się wykorzystaniem udzielanych schroniskom dotacji. W 5 schroniskach na 19 kontrolowanych, urzędy gmin nie przeprowadzały żadnych kontroli. W innych wykonywane kontrole były często nieskuteczne. Także około 75% kontrolowanych urzędów miast i gmin nie posiadało danych dotyczących faktycznej ilości psów utrzymywanych na ich terenie. Uniemożliwiało to pełną realizację obowiązku wynikającego z art.13 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. Nr 9, poz. 31 ze zm.). Np. w 1998 r. w Białymstoku podatek zapłaciło tylko ok. 7% właścicieli. Zezwolenia na utrzymywanie psa rasy uznanej za agresywną, organy gmin wydały dla ponad 99% osób ubiegających się. O wydanie zezwolenia występowała tylko część właścicieli psów. Np. w Gdańsku wystąpiło ok. 44% właścicieli, w Poznaniu 55%, w Nowym Tomyślu 12% (str.27, 33, 40). W związku z tymi ustaleniami, NIK uznaje konieczność podjęcia przez prezydentów miast, burmistrzów i wójtów odpowiednich działań w celu wyeliminowania tych nieprawidłowości: zaprzestanie wyłapywania bezdomnych zwierząt do czasu podjęcia stosownej uchwały rady gminy, zapewnienie warunków dla właściwego funkcjonowania istniejących schronisk dla zwierząt bezdomnych i tworzenia nowych schronisk w zależności od lokalnych potrzeb, z zagwarantowaniem zwierzętom humanitarnego traktowania zgodnie z zasadami określonymi w ustawie o ochronie zwierząt, spowodowanie skutecznego nadzoru nad funkcjonowaniem schronisk, rozwinięcie współpracy z organizacjami społecznymi, których statutowym celem działania jest ochrona zwierząt; rozważenie stworzenia systemu gromadzenia danych o liczbie psów i ich rejestracji ze szczególnym uwzględnieniem psów ras uznanych za agresywne. NIK ujawniła brak systematycznego nadzoru nad warunkami sanitarno-weterynaryjnymi w ośrodkach hodowli zwierząt gospodarskich. Żaden z 10-ciu objętych kontrolą Powiatowych Inspektoratów Weterynarii nie przeprowadzał kontroli na fermach wylęgowych drobiu, nie prowadzono także kontroli stosowania hormonów wzrostu w karmie zwierząt (art.12 ust.3 ustawy o ochronie zwierząt). Większość spośród kontrolowanych punktów skupu i ubojni nie spełniała wymagań określonych przepisami rozporządzeń Ministra RiGŻ z 1999r. Nieprawidłowości stwierdzono we wszystkich badanych ubojniach i w 87% punktów skupu, z których 11% nie było objętych nadzorem weterynaryjnym. Ponadto – według danych Głównego Inspektoratu Weterynarii - spośród blisko 2.800 zarejestrowanych w Polsce podmiotów gospodarczych zajmujących się ubojem zwierząt rzeźnych wymogi UE i uprawnienia eksportowe posiadało ok. 0,7% ubojni, a 68% zakładów zostało uznanych za takie, które do końca roku 2002 według oceny obecnego stanu sanitarno – weterynaryjnego nie będą mogły spełnić wymagań UE. W związku z tym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi winien wzmóc nadzór nad przestrzeganiem warunków określonych rozporządzeniami b.MRiGŻ, dotyczącymi ubojni i punktów skupu. Warunki transportu zwierząt w stosunku do stanu z 1997r. nie poprawiły się. Kontrola wykazała, że w transporcie międzynarodowym, przy imporcie zwierząt, organy Inspekcji Weterynaryjnej nie egzekwowały wymogu nałożonego art.11 ust.1 pkt 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zwalczaniu chorób zakaźnych, badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz Inspekcji Weterynaryjnej. Nakłada on na właściwego urzędowego lekarza weterynarii kraju wywozu obowiązek dostarczania kopii świadectw zdrowia zwierząt właściwemu polskiemu granicznemu lekarzowi weterynarii oraz Głównemu Lekarzowi Weterynarii nie później niż 48 godzin przed przywozem. Brak jest przepisów i ustaleń aby odprawa celna poprzedzona była odprawą weterynaryjną oraz stworzenia odpowiednich warunków do odprawy zwierząt. W związku z tym, zdaniem NIK, Minister Rolnictwa i Rozwoju wsi w porozumieniu z Głównym Lekarzem Weterynarii powinien rozważyć utworzenie odpowiedniej liczby właściwie wyposażonych punktów postojowych dla transportów zwierząt z możliwością ich kontroli oraz zapewnić odpowiednie warunki do odprawy zwierząt na punktach granicznych w porozumieniu z właściwymi ministrami i wojewodami. Natomiast Główny Lekarz Weterynarii winien zapewnić systematyczną kontrolę inspekcji weterynaryjnej w ośrodkach hodowli, punktach skupu, ubojniach oraz transporcie zwierząt, rozważyć dokonywanie weterynaryjnej kontroli granicznej równolegle lub przed odprawą celną. Wojewodowie zostali zobowiązani do współdziałania z właściwymi ministrami w zakresie zapewnienia odpowiednich warunków do odpraw zwierząt na punktach granicznych. Kontrola wykazała, że również przepisy dotyczące ochrony zwierząt dzikich i wolno żyjących nie są w pełni realizowane. B. MOŚZNiL nie posiadało danych odnośnie liczebności i miejsc bytowania wielu gatunków chronionych i nie podejmowało działań i inicjatyw w celu oceny gospodarowania zasobami przyrody. Ponad połowa kontrolowanych organów gmin nie posiadała studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, które uwzględniałoby ochronę świata roślinnego i zwierzęcego zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska. W związku z tym NIK uważa, że Minister Środowiska powinien dokonywać okresowe oceny i analizy gospodarowania chronionymi zasobami przyrody w skali kraju i wybranych regionów, a wraz z wojewodami wzmóc nadzór nad wojewódzkimi konserwatorami przyrody w zakresie realizacji ustawy o ochronie przyrody. Kontrola przeprowadzona w 7 ogrodach zoologicznych wykazała, że stan sanitarny pomieszczeń nie budził zastrzeżeń, natomiast warunki bytowania niektórych zwierząt nie były właściwe. W 3 ogrodach wystąpiły nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami publicznymi, a w szczególności stosowania ustawy o zamówieniach publicznych. Od 8 lat od wejścia w życie ustawy o ochronie przyrody Minister Środowiska nie określił zasad ochrony i hodowli w ogrodach botanicznych i zoologicznych gatunków zagrożonych wyginięciem w stanie naturalnym, zgodnie z delegacją zawartą w art. 46 ust.2. Byłe Ministerstwo OŚZNiL nie posiadało pełnych danych dotyczących ochrony zwierząt w ogrodach zoologicznych, brakowało programu hodowli tych zwierząt w Polsce i koordynacji działań poszczególnych placówek. NIK zobowiązała Ministra Środowiska do podjęcia koordynacji i nadzoru nad ogrodami zoologicznymi w zakresie hodowli gatunków ginących i zagrożonych wyginięciem; prezydentów miast, burmistrzów i wójtów do uwzględnienia w planach zagospodarowania przestrzennego niezbędnych obszarów zapewniających funkcjonowanie i rozwój ogrodów zoologicznych oraz ochronę siedlisk zwierząt wolno żyjących. Kontrola wykazała brak zbiorczych danych dotyczących faktycznej ilości badań przeprowadzanych na zwierzętach, a także ilości i gatunkach zwierząt wykorzystanych do tych badań w skali kraju, wobec nie zrealizowania delegacji ustawowej o sposobie prowadzenia rejestru zwierząt laboratoryjnych oraz dokumentacji doświadczeń na tych zwierzętach. Minister Nauki - Przewodniczący KBN, dopiero po blisko 2-ch latach od wejścia w życie ustawy o ochronie zwierząt, powołał skład 15 osobowej Krajowej Komisji Etycznej do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach. Do dnia zakończenia kontroli tj. 11 listopada 1999 r., nie powołano żadnej lokalnej komisji etycznej, nie ustalono ich siedzib i terenu działania oraz nie określono zasad ich funkcjonowania. Tym samym nie stwierdzono czy doświadczenia do których wykorzystywane są zwierzęta nie naruszają przepisu art.28 ustawy o ochronie zwierząt i czy założonych celów nie można było osiągnąć w inny sposób. W związku z tym NIK wnioskuje do Ministra Nauki - Przewodniczącego KBN o spowodowanie utworzenia lokalnych komisji etycznych ds. doświadczeń na zwierzętach oraz rozważenie prowadzenia ewidencji projektów naukowo-badawczych w których prowadzone są doświadczenia na zwierzętach oraz zwierząt wykorzystywanych do tych doświadczeń. Powiatowa inspekcja weterynaryjna nie nadzorowała zdrowia i warunków bytowania zwierząt cyrkowych pomimo przepisu art. 18 ust.1 ustawy o ochronie zwierząt. Jednocześnie przeprowadzona przez powiatowe inspektoraty weterynaryjne na zlecenie NIK kontrola 4 cyrków nie wykazała złego traktowania zwierząt czy złych warunków bytowania. Kontrola sklepów i hurtowni zoologicznych przeprowadzona przez Inspekcję Handlową wykazała w tych placówkach liczne nieprawidłowości. W 82% placówek handlowych posiadających w sprzedaży zwierzęta nie było stałego nadzoru weterynaryjnego i nie prowadzono ewidencji zwierząt przyjmowanych do sprzedaży. W 94% jednostek oferowano do sprzedaży zwierzęta egzotyczne nie dysponując dokumentami o ich pochodzeniu czy odbyciu kwarantanny. Przedsiębiorcy nie zawsze posiadali dowody zakupu niektórych oferowanych zwierząt. W 47% jednostkach przetrzymywano zwierzęta mogące być niebezpieczne takie jak: pająk ptasznik, pyton tygrysi, wąż boa, waran. NIK wnosi o spowodowanie przez Głównego Lekarza Weterynarii objęcia planową kontrolą zwierząt w placówkach hodujących zwierzęta laboratoryjne i wykonujących doświadczenia, w cyrkach i placówkach zajmujących się sprzedażą zwierząt. Zjawiskiem pozytywnym jest natomiast stwierdzone zaangażowanie się organizacji społecznych, których statutowym celem działania jest ochrona zwierząt. Podejmowały one liczne działania interwencyjne, np. tylko w 1999 r. na terenie 4 miast inspektorzy Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami w Polsce interweniowali w ponad 3.400 przypadkach złego traktowania zwierząt. Organizacje społeczne, przy współpracy z samorządami lokalnymi, zajmowały się ponadto prowadzeniem schronisk, wdrażaniem programów rejestracji i identyfikacji psów, sterylizacją i dokarmianiem zwierząt. NIK zaleca Głównemu Lekarzowi Weterynarii zainicjowanie szerokiej współpracy organów inspekcji weterynaryjnej z organami administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz innymi instytucjami i organizacjami społecznymi działającymi na rzecz ochrony zwierząt w celu pełnej realizacji przepisów o ochronie zwierząt, zgodnie z zapisami art. 3 ustawy.